فنون مداحى

همان طورى که مى دانید هر هنرى ، فنون مخصوص خود را داراست که باعث قوام آن هنر شده و فراگیرى آن و بر کیفیت و پیشرفت آن کار مى افزاید. در هنر ستایشگرى و مدیحه سرایى اهل بیت علیهم السّلام نیز فنون و قواعدى وجود دارد که شخص مداح پس از گذشت سال ها تجربه ، دیدن استاد، و اداره مجالس گوناگون به آنها دستیابى پیدا مى کند. نکته مهمى که در فنون مداحى وجود دارد این است که بیان این فنون صرفاً جنبه استحسان دارد و اگر در همان مرحله تئورى باقى بماند، هیچ گونه کارآئى و بهره اى نخواهد داشت و یادگیرى تئوریکى در این فنون نمى تواند مشکل گشا باشد. صرف اطلاع از فنون دردى را دوا نخواهد کرد چه بسا خیلى ها هم با این فنون آشنائى دارند ولى قادر به پیاده کردن آن نمى باشند و نحوه به کار بستن آن را در اثر کم تجربگى نمى دانند. پس حتماً باید این قواعد به کار بسته شوند تا بعد از گذشت مدتى نتیجه بخش واقع گردند. در اینجا به بیان و معرفى این فنون که حاصل تجربه و زحمت اساتید بزرگوار در مجالس اهل بیتى علیهم السّلام است مى پردازیم و امیدواریم که با یادگیرى و به کار بستن آنها در ردیف مداحان خوب و مجرب در امر ستایشگرى اهل بیت علیهم السّلام قرار گیرید. ان شاء الله .
الف ) شناختن صداى خود 
از جمله مسائل مهم و دقیق در هر نوع خوانندگى ، این است که خواننده با صداى خود آشنائى کامل را داشته باشد و با اطمینان بخواند زیرا عدم آن یا باعث استفاده ناصحیح حنجره مى شود که منجر به جواب ندادن حنجره در پرده مورد نظر شده و یا موجب عدم استفاده از قابلیتها و استعدادهاى آن مى گردد. همیشه باید توجه داشت که نباید با آخرین توان حنجره خواند زیرا امکان جواب دادن حنجره در آن پرده بسیار کم است . به قول استاد ما: اگر پنج پله مى توانى از صدایت استفاده کنى هیچ وقت از پله پنجم استفاده نکن و چهار پله ، بالاتر نرو! اما اگر مطمئنى که جواب مى دهد آنگاه مى توانى از پله پنجم هم استفاده کنى .
البته این آشنائى با تمرین زیاد حاصل مى شود. مداح باید شش دانگ صداى خود را قبلاً امتحان کرده و بر آن تسلط داشته باشد و از آن صحیح و بجا استفاده نماید.

عوامل مؤ ثر در معنویت و آمادگى مجلس

چون مداح اهل بیت علیهم السّلام با معنویت سروکار دارد چه مجلس دعا باشد و چه عزادارى و چه مولودى ، باید عواملى که در معنویت مجلس تاءثیرگذار است را بشناسد و از عواملى که با آن منافات دارد، دورى گزیند. بعضى از اشخاص ، خود داراى روح هاى بلند و معنویى هستند که به طور مستقیم مى توانند روى مجلس اثر مثبت گذارند و باعث ارتقاء سطح روحانى مجلس شوند که البته به آسانى میسر نمى شود و کار مردان خداست ، اما در بعضى زمینه ها مى توان کار کرد و با رعایت بعضى از مسائل ، موفق تر عمل نمود و باعث آمادگى بیش از پیش مستمعین و شرکت کنندگان در مجلس شد.
حال عواملى که بر معنویت مجلس اثر مى گذارند را بر مى شماریم :
الف ) موقعیت زمانى  
یعنى اینکه زمان برپائى مجلس جه شبى است ؛ شب شهادت است یا مثلاً جلسه هفتگى است . خود این مسئله باعث تاءثیرى بسزا در حال و هوال مجلس بوده و بُعد روحانى آن را تقویت مى نماید. مسلماً روضه قتلگاه خواندن در روز عاشورا تاءثیر غیر قابل مقایسه اى با خواندن همان روضه در هیئت هفتگى دارد، اگر چه کلمات و اشعار تغییر نکرده اند اما به لحاظ موقعیت زمانى ، مجلس دگرگون مى شود.
قسم دوم مربوط به این است که مجلس اول شب باشد و یا آخر شب و یا مثلاً روز هنگام ظهر و یا صبح باشد. یعنى تشکیل مجلس چه موقعیت زمانى در روز باشد. زیرا حالت کسالت و خمودگى و یا نشاط مستمع باعث تاءثیر بر آمادگى مجلس شده و سبب مى شود که مجلس نیز همان حالت را به خود بگیرد.
قسم سوم این بحث آن است که خواندن شما در چه موقعیت زمانى از مجلس قرار داشته باشد که آیا نفر اول یا دوم یا آخر هستید که مى خوانید. چه بسا در هر مقطع از مجلس ، آمادگى و معنویت آن تفاوت مى کند و خستگى ها و کسالت ها باعث عدم آمادگى و پایین آمدن سطح معنوى مجلس و همکارى کمتر مستمع مى گردد.

توجه نکاتی در مرد شعر و مداحی و غیر

در پایان این بخش نیز به تذکر برخى نکات قابل توجه در ارتقاء سطح معنوى مجلس براى بهتر شدن آن مى پردازیم .
در خواندن شعر باید سعى شود، ابیات با شیوه اى بسیار عاطفى و آرام و لطیف خوانده شود، همچنین ابیات مدح ائمه علیهم السّلام را محکم و حماسى ، ابیات تواضع در برابر آنها را متواضعانه ، ابیات اقتدار آنها را مقتدرانه ، و ابیات مصیبت را محزون (تا آنجا که مجلس اجازه مى دهد) خواند.
سلامى که در ابتداى مجلس داده مى شود نباید به صورت عربى خوانده شود بلکه اگر با لحن فارسى باشد، بهتر است همچنین اگر بیتى عربى را خواستیم بخوانیم بهتر است با لحن عربى خوانده نشود. مگر آنکه مانند یک قارى توانا با تجوید و تمامى دستگاه هاى عربى آشنا باشیم و بتوانیم زیبائى هاى سبک عربى را در آن بیت پیاده نمائیم .
باید سعى شود صدا داخل بینى نرود و از حلق بیرون آید زیرا باعث محزون شدن صدا مى گردد و صدا حالت خفگى به خود مى گیرد. صدا باید مستقیم از حلق بیرون آید.

سرود در مداحی

عد از خواندن شعر و یک گریز کوچک ، با فرستادن یک صلوات و یا دادن یک ذکر مناسب ، مجلس را از حالت روضه در آورده و دوباره شور و نشاط را به مجلس باز مى گردانیم و شروع به خواندن سرود (ارجوزه ) مى نمائیم . سرود از نظر جزئیات و ساختار شعرى ، مانند نوحه است و داراى سربند، گوشواره و جواب مى باشد و تمامى آن نکاتى را که در نوحه خوانى متذکر شدیم ، در سرودخوانى هم باید رعایت شود. نکاتى از قبیل :
ترتیب بندها از فرعى به اصلى .
تکرار بند اول براى یادگیرى مستمع و یادآورى جواب آن .
حماسى خواندن به جهت بهتر جواب دادن مستمع و... .
در انتخاب سرود نیز سعى کنیم توجه به نکات شاءنى مجلس و مستمع داشته باشیم و از بکار بردن عبارات و خواندن سبک هائى که مناسب شاءن مجلس اهل بیت علیهم السّلام نیست ، خوددارى نمائیم که خداى ناکرده سرور و شادى به مرحله لهو نرسد و موجبات وهن به آن فراهم نیاید.
در پایان سرود نیز با تکرار اذکارى مناسب و فرستادن صلوات مجلس را خاتمه داده و دعا مى نمائیم .

گریز زدن

یکى از فنون مداحى در مولودى خوانى گریز زدن مى باشد که در مجالس عزادارى نیز مورد استفاده فراوانى دارد. البته این دو مقوله کمى با هم تفاوت دارد. در مولودى خوانى هر گونه خارج شدن از حیطه مولودى و اشاره به بعضى وقایع دیگر، اعم از روضه و غیر آن را گریز زدن مى گویند. مثلاً در بیان اشاره به داستان ولادت شما، اشاره به گوشه اى از زندگانى یا شهادت نیز داشته باشید. اما در مجلس روضه ، گریز معنائى تقریباً جداى از این معنى پیدا مى کند و آن عبارت است از تطابق بعضى روضه ها با روضه امام حسین علیه السّلام یا حضرت زهراعلیهاالسّلام و یا بعضى روضه هاى معروف تر و پر نقش تر در مداحى .

و به وسیله تطابق و یا تضادى که در بعضى مطالب دو روضه وجود دارد، این معنا را به ظهور برساند. مثلاً در روضه امام صادق علیه السّلام و جریان سوزاندن بیت شریف حضرت ، به دلیل تطابقى که با قسمتى از روضه حضرت زهراعلیهاالسّلام و یا سوزاندن خیام کربلا وجود دارد، به مدینه یا کربلا گریز زده و به ادامه روضه در محور دیگرى بپردازد. این معنا از فنون بسیار خوب مداحى است که به پر و بال دادن روضه و تنوع در روضه خوانى منجر مى شود.

چرا که اثر بعضى از روضه ها بیشتر از روضه هاى دیگر است و مى توان از این اثر مطلوب در تاءثیرگذارى بیشتر در مجلس ‍ استفاده کرد و به شرارى از آتش روضه حضرت حسین علیه السّلام مجلس را داغ تر نمود. از آن گذشته به این مطلب سفارش شده و این سخن امام حسن مجتبى علیه السّلام لا یَومَ کَیَومَکَ یَااَبَاعَبدِاللّه ، همیشه و در تمام فنون روضه خوانى جارى بوده و هست . بهتر است که همیشه در توسلات نامى از آقا و مولاى مان حسین علیه السّلام نیز برده شود و از تاءثیرگذارى این اسم بر قلوب مؤ منین بهره جست . که خود حضرت بر این مطلب اذعان داشته اند که : اَنَا قَتِیلُ العَبَرَة ، لا یَذکُرُنِى مؤ منٌ الاّ اِسْتَعَبَرَ؛ من کشته اشکهاى چشم ام و هیچ مؤ منى مرا یاد نمى کند مگر اینکه اشک غم اش از دیده جارى گردد .

شعر مناسب مداح

اولین توصیه به عزیزانى که مى خواهند مجلس جشن و میلاد را اداره نمایند، انتخاب شعر مناسب مى باشد. همان گونه که گفته شد شعر از مهم ترین ابزار مداحى است که جایگاه ویژه اى دارد و باید در انتخاب شعر مناسب بسیار کوشید. از خصوصیات شعر خوب و مناسب ، قوى بودن شعر و مایه دار بودن شعر از لحاظ ادبى است . شعر قوى به مداح آبرو مى دهد و باعث بهبود مجلس او مى گردد اما اگر مداح شعر خوبى انتخاب نکند، هر چند هم هنرمند باشد و آن را خوب بخواند، به دلیل پائین بودن محتواى شعر، مجلس افت خواهد کرد و سبب بى توجهى مستمع مى گردد. چرا که شعرى که خوانده مى شود، گوئى از زبان خود مداح است و بیان کیفیت حالات و احوال درونى خود اوست و اگر شعر سبکى باشد، حتى دید مردم نسبت به خود او نیز تغییر خواهد کرد. بنابراین همیشه بهترین اشعار را که مناسب با شاءن مجلس اهل بیت علیهم السّلام شاءن مستمع و شاءن خود مداح است باید انتخاب گردد.
بعد از انتخاب شعر مناسب ، باید چند مرتبه آن را خواند و مرور نمود البته اگر آن را حفظ نمائیم بسیار بهتر خواهد بود زیرا بعدها نیز در مجالس دیگر مى توان از آن استفاده کرد و بر ذخائر شعرى مداح افزوده خواهد شد و همان سان که گفته شد، تسلط مداح بر مجلس با حفظ کردن شعر بیشتر مى گردد.

مجالس دعا و زیارات

یکى دیگر از وظایف مهم یک مداح ، اداره کردن مجلس دعا و زیارت است . ذاکر گذشته از استعداد اداره مجلس عزادارى و سینه زنى ، باید توانائى بر اداره مجلسى که افراد براى توبه و استغفار در آن شرکت مى جویند، را نیز داشته باشد و این مستلزم کار روحى و اخلاقى و همچنین مداومت داشتن بر ادعیه و زیارات مى باشد. ذاکر، باید چنان رابطه قوى و مستحکمى با این گونه مطالب داشته باشد که به خوبى بتواند با استفاده از حال معنوى خود و توانائى هاى اخلاقى و عرفانى اش ، بقیه را نیز به سر منزل مقصود بکشاند. نه صرفاً یک خواننده خوش صدا باشد که به یک سرى از فنون آشنائى دارد. زیرا مردم این انتظار را از من و شماى خواننده دارند که شعائر اهل بیت علیهم السّلام ا نیز اشاعه دهیم ، نه اینکه اسمى از آنها ببریم و با کلام آنان بیگانه باشیم .
به همین جهت توجه به این دستورالعمل ها براى یک مداح و ذاکر اهل بیت علیهم السّلام لازم و ضرورى است ؛
1. آدابى که مخصوص دعا و یا زیارت مورد نظر هست ، باید حتى الامکان رعایت شود که اولین آن مداومت بر آن مى باشد تا روح مداح با آن دعا خو گرفته و در مجلس ، واقعاً حرف دل را بزند نه اینکه در ارائه این گونه مطالب نیز از دیگران تقلید کند. البته در ابتداى راه اشکالى ندارد اما هر آنچه از دل بر آید لاجرم بر دل نشیند و مردم را بر سفره تراوش هاى دل خود بنشاند. هنگامى نشستن بر این سفره لذت دارد که این تراوش ها واقعى باشند و از فراخناى وجود مداح ، سرچمشه گیرند تا گیرائى لازم را داشته باشد و اثر مطلوب را در دل مردم بگذارد. اینجاست که استماع سخنان او، هر چند ساده باشد، براى همه جذّاب و دلنشین مى شود.

پایان مجلس و دعا

پایان مجلس از اهمیت ویژه اى برخوردار است چون بعد از ساعتى ، توسل پیدا کردن و عرض ادب نمودن ، به قول معروف (نوبت به مزد گرفتن مى رسد). اما متاءسفانه به آن کمتر بها داده مى شود و گروهى در پایان سینه زنى از جاى خود بلند شده و با رفت و آمد، نظم مجلس را به هم مى زنند. (آخر مجلس ) نباید در نظر ما کوچک جلوه کند زیرا تا الان درى را براى گرفتن حاجتى زده ایم حالا که در گشوده شده نباید راه مان را کج کرده و دست خالى برگردیم .
معمولاً در پایان مجلس بعد از ذکر توسلات و عزادارى ها حال خوشى براى مستمع پدید مى آید که مى توان از آن استفاده کرد و چند بیتى بر مجلس افزود. ابیاتى که در آخر خوانده مى شود معمولاً روضه نیست بلکه توسلاتى به صاحب اصلى مجلس ، امام زمان علیه السّلام و نیز درد دل با ایشان و امام راحل (رحمة الله علیه ) و شهداى عزیز مى باشد. همچنین بسته به حال مجلس مى توان باز هم توسلى داشت به معصومى که مجلس مربوط به اوست و حرف هاى پایانى را زد و مجلس را به امضاى آن وجود عزیز، رساند و به پایان برد.
حال به بیان چند نکته حائز اهمیت مى پردازیم که حتماً باید نصب العین عزیزان قرار گیرد:
اگر بزرگترى اعم از علما یا مادحین دیگر در مجلس هست ، دعا کردن را از او بخواهیم البته نه به صورت تعارف بلکه حقیقتاً بخواهیم که او دعا کند. که ادب مداح به شمار مى رود.
اگر قرار است خودمان دعا کنیم ، دعا براى رهبر، حفظ نظام ، و در راءس همه حاجات ، دعا براى ظهور آقاامام زمان علیه السّلام را فراموش نکنیم .
در پایان مجلس از دست اندرکاران و کسانى که قبول زحمت کردند، اعم از خادم ، بانى ، سینه زن ، گریه کن و مداحانى که فیض داده اند تشکر و قدردانى بعمل آید.
براى بر آورده شدن حاجات بانى ، که مجلس را به آن انگیزه برپا نموده ، دعا کنیم .
در اینجا فصل عزادارى به پایان مى رسد. امیدواریم که مورد عنایت آقا امام زمان علیه السّلام و رضایت شما عزیزان که قدم در راه نوکرى اهل بیت علیهم السّلام هاده اید، قرار گرفته باشد.

شور در روضه یعنی چی؟

همان گونه که با (شور) آشنائى دارید، نوعى سینه زنى ساده و نشسته ، همراه با التهاب زیاد است که ناشى از ریتم تند و جانسوز بودن آن مى باشد. به این صورت که سینه زنها نشسته و ذکرهائى کوتاه را، با توجه تکرار کرده و بدون هیچ پیرایه اى به سینه مى زنند که نمونه خوبى از یک عزادارى پرسوز و حال ، و در عین ساده و بى آلایش است . این گونه عزادارى معمولاً مناسب هرگونه مجلسى اعم از بزرگ ، کوچک ، هفتگى ، دعا و زیارت و... مى باشد. و چون احتیاج آن چنانى به میاندار، صف آرائى کردن و... ندارد، هر کس مى تواند در آن شرکت نماید. به همین دلیل جایگاه بیشترى در مراسمات دارد.
نکته اى که در شور دادن وجود دارد این است که مداح باید قبلاً آن را اجرا کرده و یا حداقل با تمرین ، مسلّط بر آن باشد تا در اثناى آن به مشکل بر نخورد و (گیر) ننماید. باید طورى با کلمات آن ماءنوس باشد که احتیاج به فکر کردن به ذکر بعدى و یا خواندن از روى نوشته نداشته باشد.
نکته دیگرى که بیان آن لازم است ، اینکه دادن بعضى شورها حتماً باید مناسبت زمانى و یا مکانى داشته باشد و مداح هر گونه ذکرى را که به خاطرش رسید نباید بگوید، بلکه باید سعى داشته باشد در مجالس سطحى تر از اذکار سطحى و در مجالس شب شهادتى از اذکار مناسب آن شب استفاده نماید.
نکته آخرى هم که وجود دارد و همه جا آن را متذکر مى شویم اینکه اطاله دادن در هیچ قسمتى از عزادارى ، صحیح نمى باشد و باعث خستگى و زدگى مستمع و سینه زن مى گردد. همچنین متوقف کردن بیش از حد شور و صحبت کردن مداح در اثناى آن زیاد، جالب نیست . همان طور که قبلاً هم اشاره شد، (نباید گذاشت عرق سینه زن خشک بشود) تا منجر به بى حوصلگى و از بین رفتن حال سینه زن نگردد اما بعضى وقت ها بیان یا اشاره به بعضى از مصیبت ها، باعث خودجوش شدن شور و تحریک سینه زن ها مى شود.
در پایان شور زدن ، بهتر است اذکارى از امام زمان علیه السّلام شهدا و امام راحل (رحمة الله علیه ) داده شود. چون در واقع اینجا پایان عزادارى و سینه زنى است .

دو دمه !

دو دَمه شعرى است دو بندى که در عزادارى ها و حرکت دسته جات ، مورد استفاده زیادى دارد و در واقع نوحه اى است که سینه زن بسیار سریع آن را یاد گرفته و فوراً به سینه اش مى زند و بعضاً احتیاج به هیچ گونه مقدمه و مؤ خره اى هم ندارد که دو بند مجزا از هم دارد و ممکن است دو بیت و یا دو مصرع بوده باشد که مى توان از آن براى پایان عزادارى در هر جاى مجلس و همچنین در عزادارى هاى مختصر، به طور مستقل استفاده نمود. مانند:
محراب و مسجد گشته دریاى خون
روى امیرالمؤ منین لاله گون
کوفه دگر مولا ندارد زینب دگر بابا ندارد
حیدر کرار مظلوم على جان (2)
آید نداى قد قُتل از سماء
اهل زمین شد کشته شیر خدا
منشق شده فرق عدالت بر پا شده روز قیامت
حیدر کرار مظلوم على جان (2)

و یا از اشعارى کوتاه تر استفاده مى گردد مثل :
اى اهل حرم میر و علمدار نیامد(2)
علمدار نیامد اباالفضل نیامد
سقاى حسین سید و سالار نیامد (2)
علمدار نیامد اباالفضل نیامد

و یا اذکارى بسیار ثلیث تر و روان تر، مثل :

فریاد یا محمدا حسین رسید به کربلا
و یا: رقیه دختر حسین شبیه مادر حسین
شیوه خواندن دودمه به این شکل است که ابتدا سینه زنها به دو گروه مجزا (از لحاظ جواب دادن ) تبدیل شده ؛ دسته اول ، بند اول را مى خواند و به سر مى زند و دسته دوم فقط سینه مى زند سپس دسته دوم ، بند دوم را خوانده و به سر مى زند اما حالا دسته اول باید به سینه بزنند. دودمه را معمولاً بعد از خواندن واحد در حالت حرکت و طواف کردن مى خوانند و در پایان هر بند، براى اجراى بند بعدى توسط دسته دیگر، یک ذکر (حسین !) داده مى شود.
دو دمه را کم کم تند کرده و به شور تبدیل مى نمایند و این قسمت نیز با شور دادن و نشستن خاتمه مى یابد. همچنین مى توان بعد از روضه ، در مجالس کوتاه و محدود، یک دودمه داد و براى عزادارى با همان ، چند لحظه اى به سینه زد. همچنین در مجالس دعا و زیارات که مجالى براى سینه زنى مفصل وجود ندارد، مى توان این کار را کرد.