تحقیقى درباره پیدایش تاریخ قمرى

قرآن کریم به روشنى بیان کرده است : از روزى که خدا آسمان ها و زمین را پدید آورد (زمان تحقق یافت ) خداوند متعال در کتاب خود (لوح محفوظ) تعداد ماه ها را، دوازده عدد قرار داده است و از میان آنها، چهار ماه را حرام کرده است .
از میان این که ماه هاى حرام ، تنها در سال قمرى وجود دارند، دانسته مى شود که تاریخ قمرى از آغاز آفرینش هستى شکل گرفت و در نزد پروردگار متعال ، ملاک و معیار تاریخ بشر قرار گرفت .
اما از این که این تاریخ ، از زمانى در میان مردم و در عصر کدام یک از پیامبران الهى مرسوم و معمول شده است ، اطلاع دقیقى در دست نیست .
برخى از تاریخ نگاران ، استقرار کشتى حضرت نوح علیه السلام در کوه جدى را مبدا تاریخ قمرى دانسته اند.
در تاریخ یعقوبى آمده است : استقرار کشتى نوح علیه السلام در کوه جدى در ماه محرم واقع گردید. به همین جهت محرم ، اول سال شناخته شد.
هم چنین در تاریخ طبرى گفته شد: استقرار کشتى نوح ، در دهم محرم (عاشورا) واقع گردید.
علاوه بر مورخان اهل سنت ، برخى از مورخان شیعه نیز استقرار کشتى نوح علیه السلام را در دهم محرم (عاشورا) دانسته و حوادث مهم دیگرى نیز براى این روز بیان کرده اند.
برخى از آن حوادث عبارتند از: پذیرش توبه حضرت آدم علیه السلام و همسرش حضرت حوا از سوى پروردگار متعال ، میلاد حضرت عیسى بن مریم علیه السلام و نجات بنى اسرائیل و حضرت موسى علیه السلام از ستم هاى فرعونیان و...
به همین جهت روایات فراوانى از طریق شیعه و اهل سنت درباره عبادت این ماه ، به ویژه روزه گرفتن وارد شده است .

ولى با تتبع و برسى بیشتر در منابع تاریخى و روایى ، صحت گفتار مزبور، از جمله این که استقرار کشتى نوح علیه السلام و یا حوادث دیگر مربوط به پیامبران الهى علیه السلام ، در شب عاشورا و یا ماه محرم واقع شده باشند، مورد تردید قرار مى گیرد و این شبهه در اذهان پژوهشگران به وجود مى آید که بنى امیه و بنى عباس در سال هاى سیطره خود بر مسلمانان ، براى تحت الشعاع قرار دادن شهادت امام حسین علیه السلام و به فراموشى سپردن قیام خونین کربلا، به نقل این گونه حوادث و ترویج آن ها اقدام کرده و با رشوه و تطمیع و یا تهدید راویان و مورخان ، این گونه مطالب را در منابع اسلامى وارد کردند.
گواه بر این مطلب روایات چندى است که در این باب وارد شده اند که به عنوان نمونه ، برخى از آن ها را در این جا بیان مى کنیم :
1 - معلى بن خنیس (خدمتکار و کارپرداز امام جعفر صادق علیه السلام ) از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که کشتى نوح در ((نوروز))(نخستین روز بهار) بر کوه جدى استقرار یافت .
2 - حدیث دیگرى از معلى بن خنیس ، از امام صادق علیه السلام روایت شده است و گفتار فوق را تایید مى کند و درباره (نوروز) به تفصیل سخن گفته است .
3 - ابن عباس روایت کرده است که دو برادر یهودى به نزد حضرت على علیه السلام رسیده و از آن حضرت درباره عددهایى که در تورات و انجیل آمده است و قرآن کریم نیز به آن ها اشاره نموده است ، پرسش ‍ نمودند.
آن حضرت در پاسخ آنها فرمود: اما یک ، همانا خداى سبحان است که یکى است و شریکى براى وى متصور نیست . اما دو، همانا آدم و حوا هستند که نخستین دوتایى عالم بشریت اند. آن حضرت ، به همین نحو اعداد را تفسیر کرد تا رسید به عدد بیست ، در این باره فرمود: اما بیست همانا بیستم ماه رمضان است که خداوند متعال ، زبور را بر داوود علیه السلام نازل کرد؛ اما بیست و یک ، همانا خداوند متعال در این روز، آهن را براى داوود علیه السلام نرم و لین قرار داد؛ اما بیست و دو، همانا در بیست و دوم این ماه کشتى نوح بر کره جدى بر زمین نشست .
این حدیث ، طولانى است و ما تنها به محل شاهد موضوع مورد بحث ، اشاره کردیم و از آن استفاده مى شود که استقرار کشتى نوح علیه السلام بر روى زمین ، در روز 22 رمضان بوده است ، نه ماه محرم .
4 - میثم تمار که از خواص یاران امیرمؤ منان علیه السلام و از حواریان آن حضرت محسوب مى گردد و از آن حضرت به اندازه استعداد خود، دانش و معرفت فرا گرفت و بر رازهاى نهان و اخبار غیبى ، اطلاع داشت ، در این باره سخن تازه اى دارد.
وى ، در حالى که چند هفته پیش از شهادت امام حسین علیه السلام در کربلا، به دست دژخیمان عبیدالله بن زیاد در کوفه ، اعدام شده بود، شهادت امام حسین علیه السلام را در روز عاشورا پیش بینى و پیش گویى کرد، وى در این باره گفت :
به زودى ، این امت ، فرزند پیامبرشان را در دهم محرم (روز عاشورا) به شهادت مى رسانند و دشمنان خدا این روز را روز برکت و مبارک مى نامند. این خبر همان چیزى است که در علم الهى است و مولایم امیرمؤ منان علیه السلام مرا به آن آگاه فرموده است .
آن حضرت به من خبر داد که هر موجودى براى مظلومیت و شهادت امام حسین علیه السلام مى گرید. حتى حیوانات وحشى بیابان ها و جنگل ها، ماهى هاى دریاها و پرندگان آسمان ها؛ هم چنین خورشید، ماه ، ستارگان ، آسمان و زمین و مؤ منان انس و جن و تمام فرشتگان خدا در آسمان ها و زمین ها، و رضوان و مالک و حاملان عرش الهى بر او مى گریند و از آسمان ، خون و خاکستر مى بارد.
آن گاه فرمود: لعنت خدا بر قاتلان حسین علیه السلام واجب خواهد شد،
همانطورى که بر مشرکان ، مسیحیان ، یهودیان و گبریان واجب گردیده است .
سپس راوى از میثم تمار پرسید: اى میثم ! در حالى که حسین بن على علیه السلام در چنین روزى به شهادت مى رسد. پس چگونه مردم ، این روز (عاشورا) را روز مبارک و برکت مى نامند؟
در این هنگام ، میثم گریه کرد و اشک چشمانش از گونه هایش ، سرازیر شد و گفت : آنان به خاطر حدیثى که جعلى و بى پایه است ، پنداشته اند که در این روز، خداى سبحان ، توبه آدم علیه السلام را پذیرفت ، در حالى که توبه آدم علیه السلام در ماه ذى حجه پذیرفته شد؛ آنان گمان کرده اند که در این روز، خداوند سبحان ، توبه داوود علیه السلام را پذیرفت در حالى که پذیرش توبه داوود در ماه ذى حجه بوده است ؛ هم چنین آنان خیال کرده اند که در این روز خداوند متعال ، یونس علیه السلام را از شکم ماهى بیرون انداخت ، در حالى که وى در ذى حجه ، از شکم ماهى بیرون انداخته شد؛ آنان پنداشته اند که کشتى نوح علیه السلام در این روز، بر کوه جدى استقرار یافت ، در حالى که این کشتى در هیجدهم ذى حجه بر زمین نشست ؛ آنان مى گویند که در چنین روزى ، خداوند متعال دریا را براى قوم بنى اسرائیل شکافت و آنان را به همراه موسى علیه السلام از دریا عبور داد و از دست فرعونیان رهایى بخشید، در حالى که این حادثه در ماه ربیع الاول ، واقع گردیده است .
آن گاه میثم به راوى گفت : بدان که در روز قیامت ، حسین بن على علیه السلام ، سرور شهیدان است و براى یاران او درجه اى بالاتر از سایر شهیدان است . و اما تو، هر گاه خورشید را سرخ فام دیدى که گویا خون آلود است ، بدان در آن روز، حسین بن على علیه السلام را به شهادت رسانیده اند!
راوى گفت : پس از مدتى ، یک روز خورشید را بر هاله اى پوشیده از سرخى دیدم ، دانستم که در این روز، مولایم حسین بن على علیه السلام به شهادت رسید و پیش گویى میثم تمار، محقق شد، در آن هنگام بى اختیار فریادى کشیده و به شدت گریستم .
بدین گونه ، میثم تمار شهادت امام حسین علیه السلام را پیش بینى و پیش ‍ گویى کرده بود و گفتارش به موقع تحقق یافت . از صدق و راستى این خبر، به راحتى مى توان راستى خبر میثم درباره پیامبران الهى علیه السلام را به دست آورد و اخبار مربوط به رویدادهایى را که ادعا شده اند در روز عاشورا به وقوع پیوسته اند، مورد تردید و یا از اساس مردود دانست .
به هر حال این احتمال قوى تر و منطقى تر به نظر مى آید که گفته شود، آغاز تاریخ قمرى در شبه جزیره عربستان ، از زمان حضرت ابراهیم علیه السلام و فرزندش حضرت اسماعیل علیه السلام رایج گردیده است .
زیرا پس از آن که حضرت ابراهیم علیه السلام ، همسرش هاجر و کودک نوزادش اسماعیل علیه السلام را به سرزمین خشک و غیر معمور مکه منتقل کرد و چشمه زمزم با معجزه اسماعیل علیه السلام به وجود آمد، به تدریج مکه رو به آبادانى گذاشت و پس از چند سال ، تبدیل به شهرى در جزیرة العرب گردید.
حضرت ابراهیم علیه السلام چند بار از فلسطین ، به دیدن فرزندش ‍ اسماعیل علیه السلام به مکه آمد و در یکى از این مسافرت ها، ماءموریت یافت که به اتفاق فرزندش اسماعیل ، خانه خدا را که با طوفان نوح ، از بین رفته بود، تجدید بنا نماید.
آن دو با تلاش هاى خود، بار دیگر خانه خدا را برپا کرده و آن را محل زیارت و عبادت موحدان و مؤ منان قرار دادند.
از آن زمان ، زیارت خانه خدا و انجام سالانه مراسم حج در میان مردم ، به ویژه نسل حضرت اسماعیل قرار دادند.
از آن زمان ، زیارت خانه خدا و انجام سالانه مراسم حج در میان مردم ، به ویژه نسل حضرت اسماعیل علیه السلام متداول گردید.
بدین جهت ، تاریخ قمرى و ماه هاى قمرى ، به خصوص ماه هاى ویژه حج ، شکل گرفت و در میان مردم ، رایج گردید.