مسجد اموى دمشق (جامع اموى )
مسجد اموى یکى از
شاهکارهاى درخشان تمدن و فرهنگ اسلامى است که نه تنها قدمت و سابقه آن به
دوران
هزار و چهارصد ساله اسلامى محدود نمى شود بلکه ریشه و بنیانى دیرینه ، به
بلنداى
چهار هزار سال در تاریخ بشریت داشته و در حقیقت بیانگر سیر و تاریخچه تحول و
دگرگونى ادیان و مذاهب است .
مکان این مسجد در چهار هزار سال پیش معبد
آتش
پرستان بوده و خداى آنان یعنى آذر مورد پرستش
قرار مى
گرفته است .
پس از یونانى ها، رومیان با حضور و سلطه بر این سرزمین ،
این معبد
را توسعه داده و آن را به محل عبادت خداى خویش ژوپیتر
تغییر دادند.باگسترش مسیحیت در جهان و بویژه در شام ، قسمت کوچکى از معبد
ژوپیتر به
کنیسه تبدیل گشت که به نام قدیس یوحنا یا مارى یوحنا خوانده مى شد. سرانجام در سال هفده
هجرى با فتح
دمشق به وسیله مسلمانان ، این آتشکده و بتکده به مسجد و محل عبادت ذات
باریتعالى و
خداى واحد تبدیل گشت که البته نیمى از آن بر اساس مصالحى که صورت پذیرفته
بود
همچنان بصورت کلیسا باقى ماند. مساحت اولیه آن بر اساس آنچه که ابن جبیر
نقل کرده
است از شرق به غرب یعنى در طول دویست قدم (حدود 150 متر) و از سمت جنوب به
شمال
یعنى در عرض 135 قدم (حدود صد متر) بوده و در مجموع به پانزده هزار متر
مربع مى
رسیده است .
هنگامى که دمشق به وسیله سپاه اسلام فتح شد،
کلیساهاى فراوانى در این شهر بود که بعضى از آنها طبق معاهده صلح در مقابل
نیمى از
کلیساى اصلى شهر در دست مسیحیان ماند و مسلمانان نیمه مذکور را تبدیل به
مسجد کرده
و در آن به نماز مى پرداختند که بعدها جامع اموى بجاى آن ساخته شد. مسیحیان
که نسبت
به دین جدید با بى اعتنایى مى نگریستند با ایجاد سر و صداى عمدى در مراسم
خود از
جمله صداى مهیب ناقوس به هنگام اقامه نماز جماعت ، خواندن سرودها با صداى
بلند،
نسبت به عبادت مسلمانان مزاحمت فراهم مى کردند.
وقتى معاویه بن ابى سفیان در شام ولایت و حکومت یافت ، تصمیم به الحاق نیمه باقیمانده از کنیسه به مسجد نمود ولى مسیحیان نپذیرفتند؛ پس از وى عبدالملک بن مروان مال فراوانى به آنان داد تا اجازه دهند این قسمت نیز به مسجد ملحق ولى ایشان نپذیرفتند؛ تا اینکه ولید بن عبدالملک که مردى شجاع و جسور بود مال فراوانى به مسیحیان داد و حتى گفت اگر نپذیرفتند، کنیسه باب توما را که با زور و این قسمت را با صلح گرفتیم ، به جاى آن تخریب خواهم کرد.(آن کلیسا بزرگتر از کلیساى داخل شهر یعنى مکان مسجد اموى بود) لذا مسیحیان راضى شدند که نیمه باقیمانده نیز به مسجد اضافه شود.. مسجد جامع اموى یکى معجزات هنر معمارى اسلامى و رومى است زیرا در ساخت آن از مهندسان رومى نیز کمک گرفته شد. ولید در ابتدا طرح بناى آن را به روم فرستاد و دوازده هزار نفر از معماران و مهندسان آن سرزمین را براى ساخت آن به دمشق دعوت کرد. عملیات بناى آن از سال 86 هجرى آغاز و بهترین زینت ها و سنگهاى مرمر براى تزئین آن بکار رفته است .
بر
فراز شبستان ، مسجد گنبدى به نام نسر
یا
عقاب ساخت
و ستونهایى در زیر آن قرار داد و آن را با طلا و جواهر و
پوششهاى
حریر مزین کرد. محراب مسجد را با جواهر قندیلهاى طلا و نقره ، و معرقهاى
زیبا و
زنجیرهاى طلا آراست .
قابل گفتن است که بناى مسجد در
دوران ولید بن عبدالملک هفت سال
طول کشید ولى نیمه تمام ماند و بقیه قسمتهاى آن را سلیمان بن عبدالملک تمام
کرد. در
طول قرون مختلف تعمیرات و توسعه هایى در آن انجام شده و همچنین بر اثر
چندین آتش
سوزى ، بسیارى از قسمتهاى آن در آتش سوخته است که به شرح آن مى پردازیم .
اکنون
جامع اموى پس از مختصر تعمیراتى که در اواخر حکمرانى ممالیک یعنى تا قرن
هشتم در آن
صورت گرفته به همان حال باقیمانده است . صحن حیاط به کلى از سنگهاى دوران
ممالیک
بوده و دیواره ها نیز از سنگ هاى بسیار بزرگ است . نیمى از دیوارهاى شمالى ،
شرقى و
غربى از کلیسا و معبد باقیمانده از دوران قبل از اسلام است و نیمه فوقانى
دیواره ها
در دوره ولید و دوره هاى بعد اضافه شده است که تفاوت سنگ هاى آن مشخص است .
ولید
دیواره ها را مسقف نموده و دیواره هاى شرقى و شمالى و غربى را با ستونهاى
سنگى
بصورت کنگره اى بر زیر سقف هاى مذبور قرار داده است . در دوره ممالیک سقف
دیوارهاى
غربى با نقاشیهایى به رنگ طلائى که به آن فسیفا
مى
گفته
اند تزئین گردید. متاسفانه فسیفا بیشتر سقف ها به مرور تخریب شده و اکنون
اثرى از
آنها نیست .
در صحن سه قبه و گنبد کوچک ساخته شده است .
1- قبه المال این
قبه در سال 172
هجرى به وسیله
امیر دمشق فضل بن صالح بن على العباس پسر
عموى منصور
عباسى ساخته شد و چون اموال و ذخائر مسجد در آن نگهدارى مى شد به قبه المال
معروف گردید.
2- قبه الغواره این
قبه در وسط صحن قرار دارد و
در 369 هجرى ساخته شد. در زلزله سال 1173 هجرى تخریب گردید و عثمان پاشا
به
سال
1182 هجرى آن را بازسازى کرد. این گنبد کوچک بر شش ستون از سنگ مرمر قرار
دارد.
قبه یاد شده به صخره قربان نیز
معروف بوده است
. گویند حضرت هابیل قربانى خویش را که گوسفندى بود بر این صخره قرار داد
چون مورد
قبول حق قرار گرفت به وسیله آتش سوخت و قربانى قابیل که گندم بود پذیرفته
نشد و به
همان حال باقى ماند لذا به برادرش حسادت ورزید و او را در کوه قاسیون به
قتل
رسانید. از آن روز این مکان به صخره قربان معروف شد.
3-
قبه الساعات این
قبه در
شرق صحن اموى و کنار باب
الساعات قرار
دارد
که در قرن
پنجم هجرى ساخته شده و محل استقرار ساعت مسجد بوده است .
4-
قبه النسر یا عقاب یکى
از بزرگترین بناهاى فوقانى مسجد اموى است که
بر فراز شبتسان قرار داشته و از سنگ مرمر مى باشد.
ابواب مسجد اموى از هنگام بناى مسجد براى ورود و خروج در چهار سمت آن درهایى قرار
داده شد که عبارت بودند از:
1- باب
الزیاده : در سمت دیوار
قبله و جنوب مسجد بوده که در دوره عثمانى به باب العنبرانیین
و بعدها نیز به باب القوافین مشهور شد.
2- باب جیرون : در شرق مسجد و از بزرگترین درهاى
آن بوده است . این در بعدها به باب الساعات معروف گشت و
باب الکلاسه و باب اللبادین
نیز به آن گفته مى شد. در کنار آن راس الحسین علیه السلام قرار
دارد.
3-باب الناطفین : در سمت شمال مسجد بوده و به باب الفرادیس و باب العماره نیز
معروف گشته است .
ماءذنه ها و مناره هاى جامع اموى
این مسجد داراى سه
ماذنه بزرگ است که از سنگ و بصورت مربع ساخته شده و در سمت شمال ، جنوب غربى و جنوب
شرقى قرار گرفته اند.
1- مناره شرقى :
این ماذنه به مناره البیضاء و مناره عیسى معروف
است . گویند در آخرالزمان حضرت عیسى علیه السلام بر این مناره فرود خواهد
آمد.
2- مناره شمالى : این ماذنه به العروس مشهور است . آن را بدین جهت مناره عروس گفته اند که
در زمانهاى قدیم ، مردم به هنگام اجراى مراسم عروسى و جشن ها،با نصب چراغ و آویزان
کردن دستمال ها و پارچه هاى رنگارنگ آن را تزئین مى کرده اند و معتقد بودند این عمل
باعث برکت خواهد شد.
3- مناره غربى
: به ماذنه آق باى معروف است .
آثار و مقام انبیا در جامع اموى
الف - قبر و مقام هود علیه
السلام بسیارى از
مورخان دمشق گفته اند که قبر هود در اینجا است . این مکان در سمت چپ مقام راءس یحیى یعنى در مقابل ستون چهارم در دیوار قبله از
سمت شرق شبستان قرار دارد و بر سنگ دیوار، قبله به خطى زیبا در زمینه سبز نوشته شده
است هذا مقام هود النبى علیه السلام در این مکان کتیبه
اى در دوران ولید یافت شد که وقتى ترجمه کردند پند و اندرز هایى از حضرت هود بوده
است .
ب -
مقام حضرت خضر علیه السلام گویند حضرت خضر نبى علیه السلام در مسجد اموى همواره نماز مى گذاشته
است مکان نماز ایشان در سمت شرقى قبله (جنوب شرقى )
نزدیک مناره شرقى بوده است . اکنون نزدیک به محراب اصلى مسجد و به موازات مقام هود
بر دیوار قبله عنوان هذا مقام خضر النبى بر تابلویى سبز
دیده مى شود.
ج - مکان نزول عیسى علیه
السلام مسلم از اوس بن
اوس و از رسول خدا صلى الله علیه و آله نقل کرده است که حضرت عیسى بن مریم ، کنار
مناره شرقى دمشق یعنى جامع اموى نزول ارخواهد کرد و کنار آن مناره ، قطعه سنگى که
حضرت موسى در کوه طور با عصاى خود بر آن زد و دوازده
چشمه جارى شده وجود دارد.
د- مقام و محل دفن سر یحیى علیه السلام
حضرت یحیى علیه السلام به قدرت الهى از پدر و مادر پیرى که
امید به فرزند نداشتند بدنیا آمد. خداوند یحیى
را در کودکى علم و حکمت عنایت فرمود و آتینا الحکم صبیا. وى از دوران جوانى با عفت و با تقوى بود، همواره در مسجد الاقصى به عبادت و ریاضت مشغول و از اختلاط با اهل دنیا پرهیز مى کرد. او به هنگام بعثت عیسى علیه السلام نبوت ایشان را شهادت داد و در همین دوران بود که به دستور پادشاه بنى اسرائیل به قتل رسید.
شبستان مسجد داراى بیست ستون در سمت شرق و بیست ستون در سمت غرب بوده
و چهار ستون اصلى و بزرگ به ابعاد 2*3 متر در وسط آن قرار دارد که پایه هاى گنبد
بزرگ مسجد یعنى قبه النسر مى باشد. ارتفاع داخلى این
گنبد بیش از سى متر بوده و تماما از سنگ و با گچ سفید
