مالیات و خراج در زمان حکومت مغول در ایران
فشار واقعى مالیات و تحمیل خراج بر مردم روستایى و شهرى ایران
، در زمان مغولان ، بیش از پیش توان فرسا بوده است . در این دوره ، علاوه بر خراج
هایى که از ادوار سابق باقى مانده بود، مالیات ها، و خراج هاى تازه وضع گردید که مى
توان به شرح زیر خلاصه کرد:
1 - قبچور: غیر از مالیات ارضى ، و ده درصدى که اغلب به عنوان فرع افزوده مى شد، مالیات قبچور وضع
گردید. قبچور ابتدا شامل چادرنشینان و به ماخذ یک درصد وصول مى شد، ولى بعدها این
مالیات ، روستاییان و شهرنشینان را نیز در بر گرفت و مانند جزیه ، به طور سرانه از
همه ى مردم دریافت مى شد.
2 - قلان : این که قلان شامل چه نوع خراج مى گردیده ،
نظرات مختلف بیان شده است ظاهرا شامل بیگارى براى کارهاى کشاورزى و نظامى و یا عام
المنفعه بوده است .
3 - اخراجات : خراجى بوده است که براى نگاهدارى دستگاه
امیران و پرداخت مخارج ایلچیان و روساى مغول ، پرداخت مى گردیده
4 - برات : یکى
از تحمیلات غیر عادلانه و بسیار نامتناسب دوران مغول ، نوشتن بروات بود رسم برات
نویسى که از زمان سلجوقیان نیز وجود داشت در زمان مغول به وضع بسیار خشن و ظالمانه
اى معمول گردید برات عبارت از حواله اى بود که از طرف حکومت به شاهزادگان ، امرا و
اعیان مغول داده مى شد و بدارنده آن حق مى داد که مبلغ معینى مقررى از نواحى و
ولایات ، وصول نماید.
5 - بیغار:
ظاهرا نوع دیگرى از بیگارى بود که براى کارهاى کشاورزى و نظامى بکار مى رفت .
6
- نزول اجلال : در موقع حرکت و مسافرت فرمانروایان مغول ، مردم روستایى و شهرى
وظیفه داشتند که براى آنان و همراهانشان محل سکونت و استراحت فراهم کند.
7 -
تمغا: مالیاتى بود، که از کارهاى صنعتى ، بازرگانى و کلى و جزیى فروشى وصول مى شد،
مجموع مالیات شهرى ، رقم عمده اى را در مجموع درآمد دولت مغول تشکیل مى داد.
8 -
طرح : در زمان مغولان ، دو نوع تحمیل دیگر وجود داشت که آنان را طرح مى گفتند. یکى
آن که بازرگانان و پیشه وران مجبور بودند که کالاهاى مورد احتیاج حکومت را با قیمت
خیلى کمتر از بازار، در اختیار مامورین دولتى بگذارند، از طرف دیگر، خواربار و
کالاهایى را که دولت به طور جنسى به به عنوان خراج از مردم دریافت داشته بود، چهار
تا پنج برابر بیش از قیمت واقعى آن بخرند به طور خلاصه ، در این دوره بیش از سى نوع
خراج و مالیات وجود داشت .
9 جزیه : که در ایران و چین متداول بود و از 500
دینار براى ثروتمندان تا یک دینار براى فقرا مى رسید، و حد متوسط، سالیانه براى هر
100 نفر، 70 دینار از این راه به خزانه دولت تسلیم مى گردید. برجسته ترین مامورین
مالیاتى در ایالات ، نایب ها، بودند که تحت نظر صاحب دیوان و یا وزیر ممالک ، در
کنار حکام انجام وظیفه مى کردند. در واقع ماموران مالیاتى پیوسته نمایندگانى بودند
که دولت مرکزى و یا حکومت ایالت را به این سمت منصوب میکردند. بدیهى است که این
مامورین از هیچ نوع اعمال غرض و سودجویى روى گردان نبوده ، نفع طلبى این مامورین را
باید یکى از فجایع سلطنت ایلخانان دانست .
خراج و مالیات به وسیله مامورین با
بسیارى موارد به وسیله دلالان و واسطه ها که مالیات نواحى را به مقاطع مى گرفتند،
وصول مى شد و اغلب در اطراف یک سال ، چندین مرتبه خراج دریافت مى گردید. کسانى که
قادر به پرداخت خراج عقب افتاده نبودند، به بردگى فروخته مى شدند.
به واسطه رویه
خشن و استثمار ظالمالنه مالیاتى در این زمان بسیارى از دهات ایران ویران و خالى از
سکنه گشت .
