اصلاحات غازان خان

در این زمان اصلاحات اقتصادى ، اجتماعى قابل توجهى انجام پذیرفت ، میزان معینى براى مالیات سرانه قبچور تعیین گردید. نرخ ‌هاى مالیاتى بر لوح هاى فلزى و یا سنگى ثبت و بر در مساجد و یا معابر براى اطلاع عمومى آویخته شد. براى ایلچیان مقررى تعیین گردید. آنان دیگر حق مزاحمت روستاییان را نداشتند. رسم نزول اجلال و حواله و برات ملغى گردید. هم چنین وصول مالیات از طریق مقاطعه لغو گردید. مالیات راسا به وسیله مامورین حکومتى وصول مى شد عوارض تمغا ملغى و یا تعدیل شد. دفتر ثبت املاک براى سراسر کشور تنظیم یافت و از هرگونه تقلب با سقاقان  و منشیان جلوگیرى نمود. بدین منظور، منشیانى به تمام ولایات فرستاد تا املاک شخصى و املاک موقوفه را تعیین و آن ها را در دفاتر قانونى ثبت نمایند براى صدور سند مالکیت ، دریافت حداکثر نیم دینار از صاحب سند مجاز بود، و براى عمل خلاف مامورین ، حکم مرگ تعیین گردیده بود.
اسناد مالکیت ، با نشان زرین دولت (آلتون تمغا) ممهور مى شد که حاوى نام مالک و توصیف کامل ملک بود، و سرانجام ، غازل خان در تبریز، دستگاهى براى ثبت ملاک سراسر کشور به وجود آورد که طى آن مى بایستى از نزدیک با دبیرخانه دولت همکارى کند.
از جمله اصلاحات غازان خان ، ترتیب تاریخ ایلخانى یا تاریخ غازانى است و این کار را او براى تطبیق سنوات قمرى با سنوات شمسى انجام داد، چه به واسطه عقب افتادن نوروز و پیدا شدن سیزده سال اختلاف بین سال هاى شمسى و قمرى در عهد وى ، در 13 رجب 701، سال قمرى و شمسى را که از عهد معتضد خلیفه عباسى و دیالمه ، تطبیق نشده بود، تطبیق داد و روز فوق را ابتداى تاریخ جدیدى قرار داد ولى این تاریخ دوامى نداشت و به زودى از میان رفت .
غازان خان پس از تثبیت وضع مالکیت به بهبود کشاورزى پرداخت او فرمان داد تا بذر، آلات کشاورزى ، اسب و گاو در اختیار روستاییان قرار گیرد و چنان چه حاکمى در این زمینه کوتاهى مى نمود، به سختى تنبیه مى گردید، به دستور او درآمد مالیاتى دام و به خصوص ، گاوهاى نر به منظور تهیه و نگهدارى حیوانات ، مصرف مى شد.

تقسیم زمین هاى متروک میان روستاییان که تعدادشان در این هنگام به دوران پیش از مغول به یک دهم مى رسید نیز از کارهاى پراهمیت بود، چگونگى پرداخت مال الاجاره ى این زمین ها، روستاییان را به پذیرفتن چنین زمین هایى تشویق مى نمود چگونگى پرداخت مال الاجاره ى این زمین ها به شرح زیر بود:
سال نخست ، معاف از مالیات ، سال دوم ، یک سوم از حقوق متداول به دولت پرداخت مى گردید و میزان مبلغ پرداختى در سال سوم نسبت به خوبى یا بدى زمین طبقه بندى مى شد؛ چنان چه زمین حاصلخیز بود، سه چهارم و در مورد زمین هاى متوسط دو سوم ، و براى زمین هاى کم حاصل ، نیمى از مقدار متداول ، به دولت مى رسید، پرداخت تمام مالیات متداول ، براى سال چهارم پیش بینى شده بود به منظور اجراى صحیح این قانون ، دیوان خالصات تاسیس یافت تا با دیوان و اداره ى ثبت املاک همکارى نزدیک نماید.
با صدور این قوانین ، تا حدى امنیت در روستاها برقرار شد. اسکان به سرعت عملى مى شد. ارزش زمین ها و بناهاى کشاورزى ظاهرا به ده برابر رسید بار دیگر پرداخت مالیات به صندوق دولت مرتب شد و وضع مالى دولت به طرز بى سابقه اى بهبود یافت .
مرگ ناگهانى غازان خان در سال 703 ه .ق . از تحقق بسیارى از اصلاحات او جلوگیرى کرد، والى تیو، اعلام نمود که برنامه هاى برادرش را دنبال خواهد نمود لذا فرمان داد تا موجبات منع فرار از روستاها را فراهم آورند، اما به زودى بى نظمى دیرینه بار دیگر خودنمایى کرد.
در سال هاى نخست سلطنت ابو سعید، وضع بدتر گردید و باعث هرج و مرج عمومى و اغتشاش در نظام آبیارى به وجود آمد. در این شرایط، درآمد مالیاتى به شدت تنزل نمنود و میزان آن از پیش از حمله مغولان بسیار کمتر شد