دو جمله ایاک نعبد و ایاک نستعین روى هم یک معنا را افاده مى کند
از آنچه گذشت این مسئله روشن شد، که اظهار عبودیت در جمله
(ایاک نعبد) الخ ، از نظر معنا و از حیث اخلاص ، جمله ایست که هیچ نقصى ندارد، تنها
چیزیکه بنظر مى رسد نقص است ، این است که بنده عبادت را بخودش نسبت میدهد و بملازمه
براى خود دعوى استقلال در وجود و در قدرت و اراده مى کند، با اینکه مملوک هیچگونه
استقلالى در هیچ جهتى از جهاتش ندارد، چون مملوک است .
43
و گویا براى تدارک
و جبران همین نقص که در بدو نظر بنظر مى رسد، اضافه کرد: که (و ایاک نستعین )، یعنى
همین عبادتمان نیز باستقلال خود ما نیست ، بلکه از تو نیرو مى گیریم ، و استعانت
میجوئیم .
پس بر رویهم دو جمله : (ایاک نعبد و ایاک نستعین ) یک معنا را مى
رسانند، و آن عبادت خالصانه است که هیچگونه شائبه اى در آن نیست .
و ممکن است
بهمین جهت که گفته شد، استعانت و عبادت هر دو را بیک سیاق آورد، و نفرمود: (ایاک نعبد اعنا و اهدنا) الخ ، (تو را عبادت مى کنیم ما را یارى فرما و هدایت فرما)
بلکه فرمود: (تو را عبادت مى کنیم و از تو یارى مى طلبیم ).
خواهى گفت : پس چرا
در جمله بعدى یعنى (اهدنا الصراط المستقیم ) این وحدت سیاق را رعایت نکرد؟ و
نفرمود: (ایاک نعبدو ایاک نستعین و ایاک
نستهدى الى صراط مستقیم )؟، در جواب
میگوئیم : این تغییر سیاق در خصوص جمله سوم علتى دارد، که بزودى انشاءاللّه بیان مى
کنیم .
پس با بیانیکه در ذیل آیه : (ایاک نعبد و ایاک نستعین ) الخ آوردیم ، وجه
و علت التفاتیکه در این سوره از غیبت به حضور شده روشن گردید، و نیز وجه انحصار
عبادت در خدا، که از مقدم آوردن مفعول (ایاک ) از فعل (نعبد و نستعین ) استفاده مى
شود، و همچنین وجه اینکه چرا در کلمه (نعبد) عبادت را مطلق آورد، و نیز وجه اینکه
چرا بصیغه متکلم مع الغیر فرمود: (نعبد) و نفرمود (اعبد، من عبادت مى کنم )، و باز
وجه اینکه چرا بعد از جمله (نعبد) بلافاصله فرمود: (نستعین ) و وجه اینکه چرا دو
جمله نامبرده را در سیاق واحد شرکت داد، ولى جمله سوم یعنى (اهدنا الصراط المستقیم
) را بآن سیاق نیاورد، روشن گردید.
البته مفسرین نکات دیگرى در اطراف این سوره
ذکر کرده اند، که هر کس بخواهد میتواند بکتب آنان مراجعه کند، و خداى سبحان طلبکارى
است که احدى نمیتواند دین او را بپردازد.
سوره حمد آیات 6 و 7
اهدنا الصرط المستقیم - 6
صرط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب
علیهم و لا الضالین - 7
ترجمه آیات :
ما را بسوى صراط مستقیم
هدایت فرما.
صراط آنانکه برایشان انعام فرمودى . نه آنانکه برایشان غضب کردى . و
نه گمراهان .
