آسیب هاى سنتى و تاریخى بر مراسم عاشورا

سیرت و صورت آداب و سنن دینى که ظاهر و باطن آنها را تشکیل مى دهد تا هنگامى که در نزد خواص از اهل دیانت باقى است ، با همه پاکى و خلوص و مصونیتى که دارد فاقد هویت اجتماعى است و هنگامى که در میان مردم و در متن جامعه به صورت واقعیت هاى اجتماعى در سطحى گسترده حضور پیدا مى کند، مصونیت خود را از دست داده و در معرض برخى از آسیب ها و انحرافات اجتماعى قرار مى گیرد. زیرا همه کسانى که در سطح عمومى به آداب دینى عمل مى کنند به حقیقت و باطن و حتى به ویژگى ها و خصوصیات ظاهرى آداب و سنن وقوف کامل ندارند، و بلکه بسیارى از آنها مراتب آغازین سلوک را مى گذرانند و تا مراحل بعد نیز به سِرّ آنچه که عمل مى کنند واقف نیستند. غفلت از حقیقت مراسم دینى ، اخلاص مناسب را مشوب نموده و مقاصد دیگرى را که در افق ادراک و دریافت عاملین به مراسم است در پیش روى مى نهد.
محبت داشتن نسبت به اهل بیت علیهم السّلام تولّى به اولیاء الهى و نفرت و تبّرى نسبت به دشمنان و غاصبین حقوق الهى آنان ، که با ذکر و زارى بر مصیبت ها و مظلومیت هاى آنان بارور مى شود و به عنوان گوهر و جوهر مراسم عاشورا است . در حالى که بسیارى از شرکت کنندگان در مراسم با غفلت از این مقصد، خواسته ها و نیازهایى را که از متن زندگى روزمرّه آنها برخاسته و به مشکلات دنیوى آنها باز مى گردد و یا حتى کمالاتى را که مربوط به مراتب دانى بعد از مرگ است به عنوان غایت و مقصد مراسم در نظر مى گیرند. این گونه از مواجهه ، سیرت واقعه را نازل نموده و خلوص لازم را از بین مى برد، و مانع از وصول فرد شرکت کننده به نتایج حقیقى عاشورا مى گردد.
دور ماندن از حقیقت عاشورا، مجال انحراف در ظاهر آن را نیز پدید مى آورد زیرا کسانى که به انگیزه نیازهاى دانى خود به واقعه روى مى آورند آمادگى لازم را نیز براى تنزّل آن به سطح آرزوها و آمال خود فراهم مى آورند. و بدین ترتیب میدان براى بازنگرى خیال پردازانى که این سطح معرفت را تاءمین مى کنند مهیا مى گردد .
اولین تنزیل ها، حقیقت الهى عاشورا در قالب مرثیه هایى در مى آورد که به صورت زبان حال بیان مى شوند، و این زبان حال ها لسان قال تفسیر و یا تاءویلى است که مرثیه خوان در افق ادراک خود از سطح واقعه مى نماید.

در مراحل بعدى توسط کسانى که فاقد صداقت در نقل حوادث باشند، صورت هاى جدیدى از واقعه که منافى با واقعیت تاریخى حادثه نیز هست ترسیمى شود. و از این طریق انحراف و آسیب در صورت نیز پدید مى آید.
رواج اشعارى که در حقیقت زبان سرایندگان را به هنگام تفسیر واقعه مى رساند و جعل داستان هایى که به قدرت خیال جعّالان باز مى گردد و با صورت متعالى و چهره طبیعى واقعه عاشورا مطابقت ندارد، به مرور سیرت و صورت دینى مراسم را به قلمرو اساطیر نزدیک مى گرداند.
نگاه اساطیرى از انحراف در ظاهر و باطن حقایق و سنن دینى پدید مى آید و انحراف در باطن نشانه محدود نبودن آن به صورت طبیعى اشیاء است . توضیح که صاحب اسطوره على رغم انحرافى که در واقعیت ایجاد مى کند، پیوند خود را با متافیزیک و مراتب فوق طبیعت کاملاً قطع شده نمى داند، بلکه با اعتقاد و باور به ابعاد فوق طبیعى در صدد تصرف ، نفوذ و یا استفاده از آنها بر مى آید.
مراسم عاشورا به دلیل قرابت و نزدیکى به مبداء حقیقى خود، آن گاه که با مضامینى اساطیرى آمیخته مى شود، با بهره گیرى از باور و اعتقاد دینى مردم به مبادى آسمانى و الهى ، از قوت و قدرت معنوى فراوانى بهره مى برد. زیرا مردمى که حقیقت این رسم دینى را با خیال خود در هم مى آمیزند، على رغم آن که با تحمیل امیال و نیازها و تصاویر ذهنى خود، از وصول به حقیقت خالص و زلال واقعه و برکات و فیوضات مستقیم آن محروم مى مانند، ولیکن به نسبت جدیت ، ایمان و خلوصى که در محدوده گمان و خیال خود نسبت به حقیقت غیبى آن دارند، به مفاد حدیث قدسى اِنِّى عِندَ ظُنِّ عَبدِى المُؤ من به آنچه گمان برده و دل بسته اند نایل مى گردند.
عاشورا در این مرحله از تحریف با آن که از مسند دینى و جایگاه حقیقى خود نازل مى شود، در نظام اجتماعى و زندگى سیاسى اى که هم سطح با صورت نازل شده آن است نقش اسطوره اى عظیمى ایفا مى نماید.
اگر جامعه دینى بتواند مراسم عاشورا را به صورت و سیرت حقیقى آن باز گرداند و با زدودن چهره اساطیرى ، انحرافات و آسیب هاى وارده را جبران نماید، خیرات و برکات فراوانى را که بر صورت دینى آن مترتب است ، به سرعت در نظام اجتماعى خود احساس خواهد کرد.
مراسم عاشورا همراه با تاءمین معنویت ، الگوى رفتارى مناسب جامعه دینى را نیز ارائه مى دهد و در این الگو عناصر فعالى چون امر به معروف و نهى از منکر، ظلم ستیزى و استقبال از شهادت ، حضور دارد. و تحریف در این مراسم با تضعیف یا مسخ الگوهاى مزبور، آثار اجتماعى آن را کاسته و آن را تا سطح زندگى فردى و اجتماعى تحریف گران منقلب مى گرداند. و مراسم با این دگرگونى ، عناصر ستیز و مقاومت را از دست داده و تحمل جور و ظلم حاکمیت هاى سیاسى خارج از قلمرو فقه سیاسى شیعه را ممکن مى سازد.
به دلیل ویژگى هاى اجتماعى مراسم ، نظام هاى اجتماعى و سیاسى غیر دینى در صورتى که در برابر امواج آن دوام آورده و به حیات خود ادامه دهند، ناگزیر با تحمیل نیازهاى خود به عنوان عواملى کاملاً اجتماعى به تحریف مراسم مى پردازند و از این طریق مى کوشند تا حقیقت الهى را تا آنجا که خواسته ها و امیال اجتماعى آنها اقتضا مى کند، مسخ گردانند.
عالمان دینى شیعه به موازات گسترش و بسط اجتماعى مراسم عاشورا که از دوران آل بویه به بعد در بخش هاى مختلف ایران گسترش یافت و از قرن یازدهم به بعد به مرور در قالب شیوه هاى خاصى از عزادارى و دسته جات سینه زنى و روضه خوانى شکل مى یافت ، با تکیه بر متون تاریخى و منابع روایى شیعه که صورت تاریخى واقعه را بازگو کرده و آداب دینى آن را مبتنى بر ارزش الهى عزادارى و گریه بر امام حسین علیه السّلام آموزش مى داد، به حراست از سیرت و صورت مراسم مى پرداختند.
از جدى ترین و ارزشمندترین آثارى که به قصد پیرایش مراسم عاشورا از لایه هاى اساطیرى نوشته شده است ، کتاب لؤ لؤ و مرجان محدث بزرگ شیعى حاج میرزا حسین نورى است . کتاب ایشان در دو بخش تنظیم شده است ، یک بخش به خلوص و دیگرى به صداقت مراسم در نقل حوادث مربوط است . تاءلیف این کتاب در زمان خود به انگیزه جلوگیرى از انحرافاتى است که در شیوه مراسم خصوصاً در بخش هایى از کشور هندوستان شیوع پیدا کرده بود.
حاصل سطور پیشین این است که انحرافات اساطیرى در مراسم عاشورا به موازات بسط مردمى مراسم ، به دلیل غفلت شرکت کنندگان وبرگزارکنندگان از منابع صحیح و مستند تاریخى و متون حاوى آداب دینى مراسم ، رواج پیدا مى کند. بنابراین با همه قداست و ارزشى که ذکر و مداحى شاعران و ذاکران حسینى براى مراسم دارد، حضور عالمان دینى که عهده دار تدقیق تاریخى و تحقیق در ضوابط شرعى مراسم باشند، براى پیش گیرى از این گونه آسیب ها و انحرافات ضرورى است .
آسیب ها و انحرافاتى که مراسم عاشورا را تهدید مى کند تنها از سنخ انحرافات اساطیرى نیست بلکه آسیب هاى جدى تر نیز وجود دارد.
تحریفات اساطیرى به انکار مبادى غیبى و صورت معنوى مراسم نمى پردازد بلکه خلوص دینى مراسم را مخدوش کرده و در نهایت ریشه تاریخى واقعه را نیز در قالب صور ذهنى ذاکران و مداحان ، منقلب مى گرداند. مراسم در چهره اساطیرى خود پیوندهاى معنوى و ملکوتى خود را با باطن و حقیقت واقعه به طور کامل قطع نمى کند بلکه مى کوشد، از غالب صورتى که خود براى حادثه پرداخته ، با باطن و حقیقت آسمانى و الهى واقعه ارتباط برقرار نماید. صورت اساطیرى مراسم با آن که از حقیقت الهى آن دور است به دلیل ارتباط و پیوندى که با مبادى غیبى از طریق ایمان و باور شرکت کنندگان پیدا مى کند، بخشى از قدرت و نفوذ اجتماعى متافیزیکى و فوق طبیعى عظیم آن را به همراه دارد.
مراسم عاشورا على رغم اختلاط با آمیزه هاى اسطوره اى حیات خود را به طور کامل از دست نمى دهد بلکه به مقدارى که اسطوره بر آن غالب شود حیات و نشاط معنوى آن به ضعف مى گراید. در چنین شرایطى براى مصلحینى که قصد اصلاح مراسم را داشته باشند، راه چندان دشوار نیست . زیرا با بقاى اتصال مراسم به حقیقت آسمانى و الهى آن ، اصل حیات باقى است و امید نجات آن وجود دارد.