فنون مداحى

همان طورى که مى دانید هر هنرى ، فنون مخصوص خود را داراست که باعث قوام آن هنر شده و فراگیرى آن و بر کیفیت و پیشرفت آن کار مى افزاید. در هنر ستایشگرى و مدیحه سرایى اهل بیت علیهم السّلام نیز فنون و قواعدى وجود دارد که شخص مداح پس از گذشت سال ها تجربه ، دیدن استاد، و اداره مجالس گوناگون به آنها دستیابى پیدا مى کند. نکته مهمى که در فنون مداحى وجود دارد این است که بیان این فنون صرفاً جنبه استحسان دارد و اگر در همان مرحله تئورى باقى بماند، هیچ گونه کارآئى و بهره اى نخواهد داشت و یادگیرى تئوریکى در این فنون نمى تواند مشکل گشا باشد. صرف اطلاع از فنون دردى را دوا نخواهد کرد چه بسا خیلى ها هم با این فنون آشنائى دارند ولى قادر به پیاده کردن آن نمى باشند و نحوه به کار بستن آن را در اثر کم تجربگى نمى دانند. پس حتماً باید این قواعد به کار بسته شوند تا بعد از گذشت مدتى نتیجه بخش واقع گردند. در اینجا به بیان و معرفى این فنون که حاصل تجربه و زحمت اساتید بزرگوار در مجالس اهل بیتى علیهم السّلام است مى پردازیم و امیدواریم که با یادگیرى و به کار بستن آنها در ردیف مداحان خوب و مجرب در امر ستایشگرى اهل بیت علیهم السّلام قرار گیرید. ان شاء الله .
الف ) شناختن صداى خود 
از جمله مسائل مهم و دقیق در هر نوع خوانندگى ، این است که خواننده با صداى خود آشنائى کامل را داشته باشد و با اطمینان بخواند زیرا عدم آن یا باعث استفاده ناصحیح حنجره مى شود که منجر به جواب ندادن حنجره در پرده مورد نظر شده و یا موجب عدم استفاده از قابلیتها و استعدادهاى آن مى گردد. همیشه باید توجه داشت که نباید با آخرین توان حنجره خواند زیرا امکان جواب دادن حنجره در آن پرده بسیار کم است . به قول استاد ما: اگر پنج پله مى توانى از صدایت استفاده کنى هیچ وقت از پله پنجم استفاده نکن و چهار پله ، بالاتر نرو! اما اگر مطمئنى که جواب مى دهد آنگاه مى توانى از پله پنجم هم استفاده کنى .
البته این آشنائى با تمرین زیاد حاصل مى شود. مداح باید شش دانگ صداى خود را قبلاً امتحان کرده و بر آن تسلط داشته باشد و از آن صحیح و بجا استفاده نماید.

ب ) مستمع شناسى 
لازم است که مداح قبل از ورود به مجلس ، اجمالاً مستمع خود را بشناسد و بداند که از چه قشرى است و در چه سطح معنوى قرار دارد تا راحت تر بتواند با او رابطه برقرار کند نه اینکه از یک در بیاید و از در دیگر بیرون رود. شناخت مستمع از لوازم مهم کار مداحى است . بهتر است قبل از ورود به مجلس اطلاعاتى در این زمینه و همچنین در زمینه وضعیت جلسه که ؛ کسى خوانده یا نه ، موضوع سخنرانى چه بوده ، مداح قبلى بیشتر روضه خوانده و یا بیشتر شعر خوانده و این گونه مسائل که در راستاى انجام وظیفه بهتر اوست اطلاع یابد.
ج ) مجلس شناسى 
یکى دیگر از لوازم کارآمد مداحى ، آشنائى با مجلس است . باید شاءن مستمعین ، خود و اهل بیت علیهم السّلام را همیشه نگه دارد و در انتخاب اشعار، نوحه و یا سرود دقت نماید که همسان با مجلس پیش رود. مداحى که مهمان است و با مجلس آشنائى ندارد باید خیلى محتاط عمل کند به طورى که نه بار معنوى مجلس کم شود و نه همان طورى که در مجلس خودش مى خوانده در اینجا بخواند. او قبل از خواندن باید بداند که مجلس به چه مناسبت تشکیل شده ، انگیزه تشکیل آن چه بوده ؛ آیا مثلاً نذر بوده ، براى شفاى مریض و یا حاجتى بوده و یا به مناسبت هاى ویژه برگزار شده است .
د) وقت شناسى 
ذاکر اهل بیت علیهم السّلام باید حتماً انسان خوش قول در وفاى به عهد باشد که یکى از رموز موفقیت مداح و پیشرفت او و برخوردارى از جایگاه ویژه در بین مردم مى باشد. اولاً مداح باید سر همان موعد مقرر، خود را به مجلس برساند. زیرا بعضى وقت ها عدم وفاى به عهد موجب سرشکستگى بانى مجلس پیش مردم مى گردد. به خصوص در مجالس رسمى و مراسمى که به مناسبت درگذشت و یا سالگرد شهادت و... برگزار مى گردد که بدقولى در این مجالس اثر بسیار نامطلوبى در مردم دارد و سبب تنزّل مقام و منزلت مداح در انظار مردم مى شود. ثانیاً مداح باید برنامه خود را در همان مدت زمان تعیین شده ، ارائه دهد حتى اگر آمادگى بر اجراى چند برابر آن را هم داشته باشد، باید سر وقت تعیین شده ، مجلس را به اتمام برساند. نباید آن قدر برنامه را طولانى کند که مجبور شوند به او تذکر بدهند چرا که این ، یک نوع کسر شاءن و شکست براى مداح اهل بیت علیهم السّلام قلمداد مى شود. و کلاً همیشه باید از مؤ لفه کم خواندن براى نمکین شدن مجلس خود استفاده کند و قبل از خسته شدن مستمع ، مجلس را پایان داده و همه توان مستمع را در مجلس نشینى از او نگیرد. هیچ اشکالى ندارد که قبل از خواندن ، مدت اجراى برنامه خود را از بانى برنامه سؤ ال کند. این کار شکست محسوب نمى شود بلکه میل به بیش از حد خواندن ، براى یک ذاکر شکست است .
ه‍) جلوگیرى از اضطراب  
چه بسا امکان دارد مداحى با بزرگتر شدن مجلس و یا تغییر مستمعین ، از خواندن در آن مجلس بترسد و حریم بگیرد. این ترس نباید موجب عدم انجام وظیفه او بشود بلکه اینجا با اجراى فنى بجا و مثمر ثمر، مى تواند در همان مجلس بخواند. آن فن از این قرار مى باشد که اگر مجلس مولودى و جشن بود، ابتدا با بیان چند جمله خودمانى و ساده ، این حریم را از بین ببرد و با مستمع ایجاد ارتباط محبتى نماید و از این ایجاد رابطه ، براى ارائه دادن بهتر مجلس استفاده نماید چرا که مداح نباید با مستمع اش احساس ‍ بیگانگى نماید تا بتواند بهره لازم و کافى را به او برساند. اگر هم با او بیگانه است باید به ترسیم شخصیتى آشنا از مستمع در ذهن خود پرداخته و به طور ذهنى او را دوست و آشناى خود بپندارد، بالاخص در مجالس دعا و زیارات . زیرا با دل مستمع کار دارد و باید او را دوست خود تلقى کند تا بتواند خود یا او را مورد خطاب قرار دهد.
حال اگر در مجلس عزادارى بود، مى تواند از فن خواندن دعاى فرج امام زمان (عج ) به طور ساده و بدون لحن استفاده کند. اگر در این وضعیت با لحن چیزى بخواند، لرزش ‍ در صداى او به خوبى آشکار شده و مستمع به خیال اینکه او ناشى است و نمى تواند خوب بخواند، به او گوش نمى دهد و مجلس افت مى کند. گذشته از آن ، خواندن در این حالت باعث گرفتگى در صداى مداح نیز مى شود که تا آخر مجلس هم باز نخواهد شد. امکان دارد شما استادى لازم را هم در زمینه مداحى داشته باشید اما از خواندن در مجلسى که عالم و یا مداح مجرب و یا مثلاً مقام معظم رهبرى حضور دارند هراس داشته باشید. وجود این مسئله امرى طبیعى و عادى مى باشد و نشانه بى تجربگى شما نیست و براى بعضى از بزرگان نیز پیش مى آید. این ترس امکان دارد حتى از روى ادب و تواضع شما نسبت به بزرگان و یا خجالت کشیدن از آنها باشد که چیز مذمومى نمى باشد.
این تذکر لازم است که این ترس فقط در بدو مواجه شدن با مجلس است و پس از اجراى چند دقیقه برنامه ، از بین خواهد رفت و صحیح نیست که مداح به خاطر یک اضطراب چند دقیقه اى ، از انجام وظیفه انصراف دهد.