نوحه و ساختار آن

نوحه، شعرى داراى وزن و قافیه و ریتم خاص است که مستمع آن را جواب داده و به سینه مى زند. قبل از اینکه به بحث نکات در نوحه خوانى بپردازیم ، بهتر است با ساختار آن بیشتر آشنا شویم که داراى چه قسمت هائى است .
نوحه شعرى است که داراى چند فصل مى باشد که به آن (بند) گفته مى شود و هر بند، با (جواب ) به اتمام مى رسد که بند اول نوحه تماماً یا قسمتى از آن توسط سینه زدن پاسخ داده مى شود. هر بند نوحه خود داراى سه بخش است :
1 سربند:
بیت آغازین هر بند از نوحه که باید توسط سینه زن پاسخ داده شود را (سربند) گویند که یک یا دو بیت شعر کامل است . مانند:
پرستوى على از آشیانه مى رود
شکسته بال و پر از چه شبانه مى رود
مدینه در کجا مزار فاطمه
چگونه شد خزان بهار فاطمه
یا زهرا یا على (3)
2 گوشواره :
قسمت دوم از هر بند نوحه (گوشواره ) مى باشد که شعر نیست و در واقع چند کلمه هم قافیه است که معمولاً با ریتم سینه زنى هماهنگى بهترى دارد و محل نواختن سینه ، از وزن این کلمات به خوبى هویداست مثل :
کنار مرتضى عزیز مصطفى (فتاده از نوا)2
مریض خانه امیر المؤ منین (شده حاجت روا)2
گوشواره :(على با چشم تر بگفتا همسفر مرا با خود ببر)
مرو یا فاطمه (3)
3 جواب :
کلمه اى است که در آخر هر بند از نوحه ، چند بار با یک سبک تکرار مى گردد و معمولاً نام همان معصومى است که نوحه راجع به اوست . مثل این نوحه :
از پگاهان تا دل شب کس نداند من چه دیدم
پیکر بیجان خود را بر مزار تو کشیدم
تا ابد شب زنده دارم تا سحر شمع مزارم
در کنار تربت تو دم به دم جان مى سپارم
جواب :(فاطمه جان 4)

تذکر:
این گونه اصطلاحات عرفى هستند و تعریف مشخص و دقیقى ندارند. ممکن است در بعضى مناطق ، طور دیگرى استعمال شوند مثلاً به بند اول که دَم نوحه است ، سربند و یا جواب نیز گفته مى شود که براى جلوگیرى از اشتباه بین بند اول و سربند، از همین کلمه دَم استفاده مى کنیم . حال که نوحه را شناختیم نوبت به بیان نکاتى که در نوحه خوانى وجود دارد مى پردازیم . نکات حائز اهمیت در نوحه خوانى به قرار زیر است :
نوحه باید حداقل دوبند و حداکثر سه بند باشد. البته این مسئله در مورد نوحه هائى است که بند اول آن تماماً جواب داده مى شود، اما اگر قرار باشد سینه زن فقط کلمه جواب نوحه را پاسخ گوید مى توان تعداد بندها را افزایش داد.
حتى المقدور بند اول نوحه که دَم گفته مى شود باید ادا کردنش براى سینه زن آسان باشد به طورى که به سهولت آن را یاد بگیرد و راحت پاسخ گوید که باعث راحتى کار مداح و سینه زن است .
دَم نوحه نباید اصل مصیبت باشد، زیرا با خواندن هر بند، سینه زن باید دم پاسخ را بگوید که اگر اصل مصیبت در آن نهفته باشد به دلیل تکرار زیاد، جالب نخواهد بود بلکه دَم ، باید مطلبى کلى ، سطحى و بدون تنش در شعر باشد. اصل مصیبت باید در بند آخر بیاید تا ترتیب مجلس هم رعایت شود. زیرا اصل مصیبت ، شیرازه نوحه است ، و اگر آن را همان اول بخوانیم ، دیگر چیزى براى آخر نوحه باقى نمى ماند. ترتیبى که در میان مطالب روضه خوانى است ، باید در نوحه خوانى هم بوده تا از جذابیّت لازم برخوردار باشد. پس اگر نوحه اى به دست شما رسید که خواستید آن را در مجلسى بخوانید، ابتدا باید ترتیب مطالب آن را با ترتیب بندها چک کنید.
نکته دیگر این است که دَم را باید قسمت قسمت به سینه زن تفهیم کرد؛ نه اینکه یک دور کامل آن را بخوانیم و مجدداً به اول آن بازگردیم . چون سربند نوحه ، یک بیت شعر کامل است ، یادگیرى آن مشکل تر از گوشواره و جواب مى باشد. پس بهتر است ابتدا سربند را به سینه زن خوب تفهیم کنیم .
قبل از اینکه سینه زن سرپا بایستد، باید دم را آن قدر تکرار کنیم که تقریباً حفظ شود و تا آن را اجمالاً یاد نگرفته ، نباید روى پا بایستد. زیرا سینه زن به محض ایستادن مى خواهد به سینه اش بزند و چون خوب دم را نیاموخته ، براى مداح مشکل ایجاد مى کند. سینه زن باید به همان حالت نشسته بر سر بزند و مداح آن را برایش چند بار تکرار کند. به جواب یا گوشواره که رسید، بایستد و به سینه بزند.
براى اینکه سینه زن از سر به سینه اش بزند، باید از گوشواره ها استفاده کرد زیرا به خاطر کوبندگى که در وزن شعرى گوشواره وجود دارد، سینه زن خود بخود تحریک به سینه زدن مى شود. باید گوشواره ها را کوبنده و حماسى خواند تا سینه زن هماهنگ تر سینه بزند.
وقتى سینه زن در حال پاسخ گفتن دَم است ، براى اینکه سربندها و یا گوشواره ها یادش نرود، مداح باید آن را به یاد سینه زن بیاندازد و بدون لحن کلمه اول سربند یا گوشواره و جواب را بگوید تا یادش بیاید. اما نباید در یادآورى آن زیاده روى کرد زیرا در این صورت سینه زن ، دم را خوب یاد نمى گیرد و شما مجبور هستید که تا آخر نوحه خوانى سربندها و گوشواره ها را یاد او بیاندازید. بهتر است همان اول با تکرار، آن را خوب براى سینه زن جا انداخت که بعداً نیاز به یادآورى زیاد نباشد و سینه زن هم در حفظ دم کُند نشود.
اگر خواستید نوحه جدیدى را بخوانید حتماً میاندار را در جریان بگذارید تا باعث ناهماهنگى نشود. مداح همیشه باید هماهنگ با میاندار باشد و یادآورى کردن دم را بیشتر به عهده او بگذارد و خود بر حالات سینه زن ، وقت مجلس ، اشعار بعدى و... نظارت داشته باشد. البته ناگفته نماند میاندار مجلس ، باید تسلّط کامل بر کارش داشته باشد و الا این وظیفه را به او محوّل نکنید. چون کار میاندار خوب ، کمتر از کار مداح نیست .
بین بندهاى نوحه ، بعد از جواب دادن یا قبل از آن مى توان ابیات ناب و روضه کوچکى خواند. البته اگر به همان یکى دو بیت بسنده شود، اثر بهترى خواهد داشت چون سینه زن به اندازه کافى قبل از سینه زنى ، روضه گوش کرده و خواندن روضه مفصل ، زیاد برایش لطفى ندارد. البته باید دید حال سینه زن چگونه است . اگر باز هم پذیرش شنیدن روضه را داشت ، اشکالى ندارد. اما ما طرفدار شعر خواندن در اینجا هستیم و اعتقادمان بر این است که (نباید گذاشت عرق سینه زن خشک بشود).
نوحه به بند آخر که رسید، کم کم باید سرعت جواب دادن و سینه زدن را زیاد کرد به طورى که با دو یا سه بار جواب گرفتن دم ، کم کم حالت شور به آن داده و دوباره به ریتم اصلى نوحه (یک ضرب ) بازگشت . بلافاصله بعد از نوحه ، واحد را باید شروع کرد که با گفتن ذکر (یا حسین ) و... سینه زنى را متوقف نموده و واحد شروع مى شود.
اگر خواستید مجلس طولانى نشود مى توانید نوحه را نشسته خوانده و جواب بگیرید و در آخر آن جواب دم را به شور تبدیل کرده و بعد از شور دادن مجلس را تمام نمائید.
این هم نکاتى درخور توجه که باید به آنها عنایت داشت .