روضه خوانى

به جراءت مى توان گفت که مهم ترین و خطیرترین بحث در مداحى ، (روضه خوانى ) است . روضه خوانى ، فنى در مداحى اهل بیت علیهم السّلام که بعد از سال ها تجربه و دیدن مجالس ‍ گوناگون بدست مى آید. چون روضه از حساسیت ویژه اى برخوردار است نباید در ارائه دادن آن عجله نمود و باید سعى داشت بعد از یافتن تجربه زیاد در امر مداحى به آن پرداخت و در واقع آن را در ردیف فنونى قرار داد که بعد از سال ها تلاش مستمر بدست مى آید. چون روضه خوانى یک کار عمیق و معنوى است که با روح و جان مستمع سروکار دارد و به دلیل همین حساسیت نباید در (روضه خوان ) شدن عجله نمود، اگر چه از تمرین آن نیز نباید غافل شد.
یک روضه خوان باید به نکاتى از قبیل ذیل توجه داشته باشد؛
1- حتماً روضه اى را که مى خواهید بخوانید از یک منبع معتبر بدست آورده باشید که یا خودتان آن را در مقتلى خوانده و یا از مداح معتبرى که بى سند و غیر مستدرک نمى خواند شنیده باشید. چون همان طورى که در بخش تحریفات و بدعت ها نیز به آن پرداخته ایم ، اکثر کج روى ها و بدعت گذارى ها به دلیل غیر مستند خواندن روضه بوده است . براى اینکه فرهنگ خرافى پرستى ، جا نیفتد باید همیشه این مسئله را مدّ نظر داشته باشیم که هدف ما (گریاندن ) مستمع نیست ، هدف اشاعه فرهنگ عزادارى و احیاء ارزش ها به واسطه آن است . اگر چه روضه اى که همراه با گریه باشد بسیار بهتر است .

2- براى اینکه مداح بتواند به خوبى از عهده روضه خوانى برآید شرط آن ، تسلّط بر واقعه است . زیرا تسلط نداشتن بر روضه باعث عواقبى چون اشتباه خواندن ، اضطراب ، جا انداختن قسمتى از روضه ، جابه جا خواندن وقایع و... مى شود. مداحى که بر روضه تسلط دارد هیچ وقت آن را جابه جا نمى خواند و ترتیب روضه را بر هم نمى زند و یا روضه را از آخر به اول نمى خواند. کما اینکه این مسئله زیاد دیده شده است که مداحى به دلیل عدم تسلط بر روضه ، یا قسمتى از آن را فراموش کرده و جا انداخته است و یا ترتیب آن را بر هم زده .
3- براى اینکه کسى بر روضه تسلط پیدا کند، راهى جز تمرین ندارد. تمرین کردن روضه ، ابتدا با گوش کردن نوار و شرکت زیاد در مجالس و سپس خواندن روضه در اتاقى خلوت ، براى خود مى باشد با این ترتیب که تصور شود در مجلس ، براى مستمعین مى خواند و آنچه را که مى خواند ضبط نموده و سپس گوش کند. نتیجه تمرین زیاد این است که در روضه خوانى قوى شده و اولین فایده آن این است که مى تواند در مدت زمانى که به او داده مى شود، روضه خود را بگنجاند. خواه سه دقیقه باشد خواه سى دقیقه .
4- قبل از اینکه مداح روضه بخواند باید خوب به جوانب و حواشى آن فکر کرده و دقیقاً سیر روضه را در ذهن خود ترسیم نماید. با این کار مى تواند به زوایاى دست نیافته اى از روضه دستیابى پیدا کند و جملاتى را به عنوان شاخ و برگ روضه ، به آن اضافه نماید. البته این کار تجربه زیادى هم احتیاج دارد و خیلى از این زوایاى ناشناخته ، با تفکر تنها بدست نمى آید و لازمه اش این است که انسان ، خود را در حال و هواى روضه قرار داده و داراى ارتباطى قوى با روضه و اشک بوده باشد. اصولاً نباید روضه را خام تحویل مستمع داد. باید با شاخ و برگ دادن آن ، در موفقیت بیشتر در راستاى جا افتادن و گرفتن روضه ، کوشید.
5- باید شعر را با روضه تلفیق نمود و همراه با شعر، روضه را جلو برد، تا از دوباره گوئى مطالب جلوگیرى شود. حسن دیگرى که این کار دارد این است که با این کار روضه ، جان مى گیرد و (اوقع فى النفوس ) واقع مى شود. یعنى مداح با روضه خواندن ، مطلب را به اوج برساند اما اوج روضه را با شعر، تحویل مستمع بدهد که اثر آن بسیار بیشتر از خواندن مستقل روضه خواهد بود که مستلزم دقت و ظرافت و تجربه زیاد مى باشد.
6- یکى دیگر از نکات قابل توجه این کار، روضه خوانى به صورت (طولى) است یعنى اگر کسى قبل از شما روضه اى خواند و مجلس را تحویل شما داد، شما دیگر نباید همان روضه را مجدداً تکرار نمائید. لاجرم باید به قسمت هائى که در روضه اى قبلى بدانها اشاره اى نشده بپردازید تا مکمل روضه قبلى باشد.
7- مسئله بسیار مهمى که باید رعایت شود و همیشه مدّ نظر قرار داشته باشد، کم خواندن روضه و مصیبت است زیرا طول دادن روضه باعث خستگى ، کدورت و در بیشتر اوقات ، موجب زدگى مستمع از مجلس روضه مى گردد. باید با کوتاه خواندن روضه ، مستمع را تشنه گذاشت تا علاقه او همیشه نسبت به مجالس مذهبى پایدار باشد. به قول یکى از اساتید بزرگوار تهران ؛ (کم خواندن همیشه چیز خوبى است چرا که اگر بد خواندى ، همه مى گویند: بد خواند اما خدا پدرش را بیامرزد که زود تمام کرد و اگر خوب خواندى ، مى گویند: خوب خواند اما حیف که زود تمام کرد) پس در هر دو صورت باید این مسئله رعایت شود.
8- یکى از وظایف شخصى مداح ، همان طورى که در کلام مقام معظم رهبرى نیز بدان اشاره شده بود بحث پیام داشتن روضه است . مداح اهل بیت علیهم السّلام دلیل جایگاه بلندى که در بین مردم دارد، رسالت سنگینى هم بدوش مى کشد. یکى از این رسالت ها، پیام رسانى و هدایت جمع است و لذا باید سعى شود در اثناى خواندن ، به مسائل اعتقادى ، چون انجام واجبات ، ترک محرمات ، اطاعت از رهبرى ، نیکى به والدین ، ادب ، تقوى ، بردبارى در برابر مصائب ، عشق به اهل بیت علیهم السّلام امر به معروف و نهى از منکر و... اشاره شود و توصیه پیر مرادمان را دوباره متذکر مى شویم که ؛
(اولین چیزى که باید مورد توجه قرار گیرد، پیام است و پیام باید هم در مصیبت هم در مدح و هم در اخلاقیات وجود داشته باشد) .
9- خواندن هر روضه و مصیبت جاى خود را دارد. بعضى از روضه ها هستند که به جهت حفظ قداست و حرمت آنها، فقط باید در شب مخصوص خود خوانده شوند مثلاً خواندن روضه وداع و قتلگاه البته با آن شور و التهاب شب عاشورائى ، در دعاى توسل هاى هفتگى و این گونه مجالس درست نیست و به اعتقاد بعضى بزرگان این روضه ها را فقط باید شب عاشورا خواند.
10- در روضه خوانى نباید فقط به ارائه داستان پرداخت و به نقل جریان تاریخى آن بسنده کرد که مثلاً بله ، در چنین روزى حضرت رفت جنگید و چگونه به شهادت رسید. بلکه مانور دادن روى شخصیت هاى داستان از ارزش بالاترى برخوردار است تا محدود به نقل داستان نشده باشد و مقام امامت و مظلومیت ائمه به خوبى به تصویر کشیده شود که در راستاى شناخت ائمه اطهارعلیهم السّلام و نزدیک شدن به آنها از آن استفاده معنوى بشود. پس نباید روضه خوان حالت قصه گو پیدا کند. باید با روضه خوانى به ترسیم مظلومیّت ائمه بپردازد.
11- چه زیبا و پسندیده است که مداح در حین اجراى برنامه ، خود نیز توسل داشته باشد و فقط به مردم فیض نرساند و خود بى بهره باشد. مداح باید خود نیز از فیض معنوى روضه خوانى بهره مند شود و اشکى بریزد اما بهتر است که حظ بردن مداح ، سبب خارج شدن نظم مجلس از دست او و عدم توانائى در ادامه دادن آن نگردد و بیشتر به وظیفه خود بپردازد، اگر چه عزیزان مداح حظ کافى و وافى را مى برند.
12- یکى دیگر از مسائلى که باید در روضه خواندن رعایت گردد، همسان بودن و مطابق بودن لحن خواننده با روضه است . یعنى جملات را طورى ادا نماید که خطابى بودن ، سئوالى بودن ، خواهشى بودن ، منفور بودن و... از لحن آن مشخص باشد، طورى که مستمع از لحن روضه خوان ، غرض جملات را بفهمد، نه اینکه در کلمات خُرد شود تا مقصود مداح را متوجه گردد و بدین ترتیب رشته کلام از دستش خارج نگردد و متوجه گردد که مداح در آن سر و صدا، چه مى خواهد بگوید.
13- به عزیزان مداح توصیه مى شود که فقط مستمع شان را مورد خطاب قرار ندهند و تمام جملاتى که مى گویند، حالت تخاطب نداشته باشد بلکه خود را نیز مخاطب قرار داده و حدیث نفس کنند. این شیوه در مجالس دعا و زیارات حتماً باید رعایت شود تا موجب دلخورى و ناراحتى کسى نشود. بهتر است چه در تعریف و تمجیدها، و چه در سرزنش ها خود را هم مخاطب قرار دهد.
14- گاهى دیده مى شود وقتى عزیزى ، جائى از روضه را اشتباه مى خواند و یا به هر ترتیبى نمى تواند به خوبى از پس روضه خوانى برآید، ناراحت شده و خود را سرزنش ‍ مى نماید. مداح اهل بیت علیهم السّلام باید با توکل و استمداد از اهل بیت علیهم السّلام الاخص آن امامى که مجلس به نام او برپاده شده است ، وظیفه خود را انجام دهد و به هیچ وجه از نتیجه کار هراس نداشته باشد که ما موظف به تکلیفیم نه ماءمور به نتیجه . البته این بدان معنى نیست که اگر نمى تواند هم ، باید روضه بخواند، بلکه اگر تسلط کافى ندارد به هیچ وجه نباید مبادرت به آن ورزد زیرایک کلمه کم و زیاد در آن ، مى تواند اثر سوئى داشته باشد.
15- مقتضیات مجلس را باید همیشه و در همه حال رعایت نمود و مداح خوب باید همیشه رعایت آن را بند اول کار بداند. از مقتضیات مجلس مى توان مقتضیات سنى ، فرهنگى ، زمانى ، مکانى و معنوى را نام برد که هر یک از اینها جداگانه ، تاءثیر خاص خود را بر مجلس دارد و باید به همگى آنها توجه داشت که مثلاً چه گروه سنى هستند، تحصیل کرده اند، از چه قشرى از جامع هستند، مجلس چه شبى است ، در کجا برپا شده و آیا مستمع ، هیئتى است و یا غیر هیئتى و به تناسب آنها روضه را تنظیم نماید.
16- مسئله بعدى همراه بودن مداح و مستمع است یعنى مداح باید روضه را به تناسب حال مجلس جلو برد و هر جا که حس کرد مستمع اشباع شده ، همانجا روضه را قطع نماید. همچنین در جواب گرفتن ها و زمزمه کردن ها باید ببیند که روحیه مستمع چگونه است . اگر حال ندارد، جواب را پائین بگیرد و یا اصلاً زمزمه نکند و روضه را زودتر به اتمام رساند زیرا در حال حاضر مستمع شما گنجایش پذیرائى روضه را ندارد که دلایل زیادى مى تواند داشته باشد که بعداً به ذکر آنها خواهیم پرداخت .
17- روضه خوانى به سه قسمت تقسیم بندى مى شود: (مقدمه )، (اوج ) (فرود). مقدمه روضه ، همان اشعار ابتداى روضه است که باید در پرده هاى پائین خوانده شود. کم کم مداح صداى خود را بالا برده و بر سرعت اداء جملات مى افزاید تا جائى که به بالاترین سطح خود مى رسد که (اوج روضه ) نام دارد. مستمع را نباید زیاد در این حال نگه داشت و بعد از گفتن جملات متناسب این قسمت که معمولاً سوزناک ترین جملات روضه است ، باید با یک مکث کوتاه و فرود آوردن صدا، روضه را کم کم به اتمام رساند. نکته که مهمى در اینجا وجود دارد این است که مستمع را نباید زیاد در اوج روضه نگه داشت ، البته به تغییر مقتضیات مجلس ، این مسئله نیز متفاوت مى شود. چون اگر مستمع هیئتى است و مجلس نیز شب شهادت برپا شده و مقدمات اشک گرفتن فراهم است ، مى توان آن را به میزان حال مجلس ، حتى تا یک ساعت هم افزایش داد، مثل مجالس شب عاشورائى .
18- یک مداح خوب باید از تمام توانائى هاى خود بهره گرفته تا از مستمع اشک بگیرد. یکى از این توانائى ها، تحریک احساسات و عواطف روحى است که مداح مى تواند به اصطلاح براى (داغ )تر نمودن روضه از آن کمک بگیرد مثلاً با ترسیم صحن و سراى مولایمان امام حسین علیه السّلام و بیان کیفیت مجلسى که در آنجا برپا شود و یا قرار دادن مستمع در حال و هواى حرم امام حسین علیه السّلام وى را براى پذیرش آن آماده تر نماید و از احساسات او براى جلو بردن مجلس کمک بگیرد که اثر شایان ذکرى در تعمیق روضه و زیاد شدن تاءثیر آن بر مستمع خواهد داشت . اما برانگیختن احساسات و عواطف ، نباید حالت وهن به روضه پیدا کند و سبب سبک شدن آن گردد.
19- مسئله اى که مداح باید در دهه هاى عزادارى بداند، ترتیب شب هاى آن مى باشد. همان طورى که مى دانید هر شب از دهه هاى محرم ، فاطمیه و شهادت حضرت على علیه السّلام ، داراى یک نام بخصوص مى باشد که مداح باید آن را بداند تا هماهنگ با بقیه همکاران خود باشد و مطالب مربوط به همان شب را آماده و مهیا سازد و سعى داشته باشد که علاوه بر یاد گرفتن نام شب هاى هر دهه ، ترتیب آن را نیز حفظ نماید.