اولین مداحان تاریخ

ستایشگرى  و مدح اهل بیت علیهم السّلام از دیرباز در فرهنگ شیعه ریشه داشته و از همان سال هاى آغازین پیدایش اسلام ، کار خود را شروع نموده است که تاریخ به خوبى نمایان گر این مسئله مى باشد و به عنوان یک رسالت تاریخى نسل به نسل تکرار گشته و به دست ما رسیده است . به جراءت مى توان گفت که یکى از شالوده هاى اصلى شعر شیعى ، ستایشگرى این خاندان بوده و مى باشد که با مشاهده چند صفحه از تاریخ اسلام ، پى به منزلت و ریشه دار بودن آن در ادبیات دینى ، برده مى شود. پس سزاوار است که چند کلامى در این زمینه به صحبت بپردازیم .
ستایشگرى ائمه اطهارعلیهم السّلام در گذشته فقط به صورت سرودن اشعار و قصایدى در مدح آن بزرگواران بوده و ربطى به خوانندگى نداشته بلکه اصل و نهاد مدح بر شعر مبتنى بوده است . و اگر کسى شعرى را مى سروده ، خود وظیفه خواندن آن را نیز بر عهده مى گرفته است . به همین دلیل شعرا از نعمت صداى نسبتاً خوش نیز بهره مند بوده اند اما به جهت محدودیت تعداد شعراى اهل بیت علیهم السّلام کم کم اشعار آنها به وسیله افراد دیگرى که از صداى بهترى بهره مند بوده اند، خوانده شد و همین مسئله باعث پویایى و رواج مدح و ستایش این خاندان در بین شیعیان آنها گردید. اما این به هیچ وجه موجب کم رنگ شدن و یا ضعیف شدن شعر مذهبى نگشته بلکه سبب قوام بیشتر آن نیز به واسطه ترویج شعر، از ناحیه مداحان گردیده است .

فقط کم کم موجب جدا شدن حیطه کارى شعرا از مادحین گردیده که آن هم هیچ گونه ضررى به فرهنگ ستایشگرى وارد نساخته است ؛ که یک دسته فقط شعر بگویند و دسته دیگر با نفس مسیحایى خود، به خواندن آن بپردازند چرا که این فرهنگ ، متکى به ولایت بوده و با بهره گیرى از نور وجودى ائمه معصومین علیهم السّلام به دست شعرا داده شده است . یکى از شاعران به نام و ستایشگران خوب اهل بیت علیهم السّلام آقاى غلامرضا سازگار، در زمینه پشتوانه شعر دینى مى گوید:

پشتوانه شعر متعهد دینى ، عمدتاً جهات معنوى و ابعاد روحانى موجود در سیره اهل بیت و مکارم والاى اخلاقى و معارف ارزشمندى است که در گفتار و کردار رهبران معصوم دینى سراغ داریم و نیز عنایت خاصى است به حضرات ائمه اطهار نسبت به شعراى متعهد مذهبى ابراز مى کردند و آنان را مورد تفقد کریمانه خود قرار مى دادند و از اینها که بگذریم باید از اقبال مستمر مخاطبانى یاد کرد که همیشه شیفتگى خود را نسبت به آثار منظوم دینى ابراز کرده اند و شعراى متعهد دینى را مورد تکریم و ستایش خود قرار داده اند.

آرى ، برخورد کریمانه و تشویق ائمه اطهارعلیهم السّلام باعث تحریک شعرا براى سرودن مدایح و مراثى این ذوات مقدسه شده و همواره مورد تاءیید آنها بوده است و با بیان توصیه هائى بجا و نقد و بررسى شعر آنها، سعى در قوت و استحکام این فرهنگ داشته اند. آنها هم خود شاعران بسیار توانا و زبردستى بوده و هم شاگردان بزرگى را تربیت کرده و از منبع علم لایزال خود بهره مند ساخته اند. شعراى بزرگى چون عبدالله بن عباس ، اروى دختر عبدالمطلب و عمه رسول خداصلّى اللّه علیه و آله حسان بن ثابت ، عامر بن اکوع ، کعب بن مالک ، خزیمة بن ثابت ، عمار یاسر، صعصعة بن صوحان ، حجر بن عدى ، قیس بن سعد بن عباده ، منذر بن جارود عبدى ، سلیمان صرد خزاعى ، عدى بن حاتم طایى ، هاشم مرقال ، مالک اشتر و ابوالا سود دوئلى که از محضر پیامبر اکرم صلّى اللّه علیه و آله و امیرالمؤ منین علیه السّلام بهره هاى بسیار برده که توانایى خود این دو بزرگوار در سرودن اشعار دینى و نقد و انتقاد شعر شاعران دینى ، سهم بسزایى در اشاعه آن داشته است .
اشعارى که پیامبرصلّى اللّه علیه و آله و على علیه السّلام در جنگ ها به عنوان رجز و نیز اشعارى که در سوگ همسر عزیزشان فاطمه زهراعلیهاالسّلام ،فى البداهه مى سروده اند، حاکى از روحى سرشار و ذوقى قوى مى باشد که نمونه هایى از آن در تاریخ ذکر شده است . همچنین آن سروران شعر بقیه شعرا را نیز نقد مى نموده اند و خصوصاً اشکالات معنوى را به آنان گوشزد مى فرموده اند. به عنوان مثال ؛
روزى کعب بن مالک قصیده اى در مدح حضرت رسول مى سراید و تصمیم مى گیرد که آن را در محضر آن بزرگوار بخواند اما به دلیل شلوغ بودن مجلس قادر به قرائت آن نبود. رسول مکرم اسلام که مجلس را آماده شنیدن قصیده کعب نمى بیند، با دست مبارک خود، مردم را به سکوت دعوت کرده و به کعب اجازه خواندن قصیده اش را مى دهند. کعب شروع به خواندن مى کند تا شعر به این بیت مى رسد؛
ان الرسول لسیف یستضاءُ به و صارم من سیوف الهند مسلول که حضرت به این بیت از شعر او انتقاد کرده و به او مى فرمایند که عبارت سیوف الهند را به سیوف الله  تغییر دهد و با این کار اذهان عمومى مردم و شاعران اهل بیت را به این نکته متوجه مى سازند که نباید رابطه مقام منیع رسالت و نبوت ایشان را جداى از مبداء وحى الهى دانست و رسول خدا به او مى فرمایند: مؤ من با شمشیر و زبانش جهاد مى کند و سوگند به خدایى که جانم در دست اوست شعر شعرا به منزله تیرى است که به طرف دشمن نشانه رود .
و با جهت دهى شعر دینى در مسیر صحیح آن ، کوشیدند تا آن را به شعرى ارزشمند و هدف گرا تبدیل کرده تا اثر مطلوب خود را در خودى و دشمن داشته باشد و به فرموده ایشان به منزله سلاحى در برابر دشمن قرار گیرد تا موجب خوار شدن و رسوایى دشمنان اسلام شود. به شعراى زمان خود مى فرمودند:
سوگند به خدائى که جانم در دست اوست شما شاعران با شعرتان به سوى دشمن نشانه مى روید .
دشمنان را هجو کن و تا زمانى که مشغول هجو هستى روح القدس جبرئیل  با توست  .
حضرت به کار بردن شعر هدفمند ارزشى را به منزله جهاد و مبارزه با دشمنان دین مى دانستند و به تشویق شعرا به سرودن اشعارى ایچنین پرداخته و آنها را در قبال شعرشان مورد تکریم قرار مى دادند و در مورد شعرا، راءفت و مهربانى بیش از پیش از خود نشان داده و آنان را مورد عنایت خاص خود قرار مى دادند. از جمله این شاعران حسّان بن ثابت  است که حضرت در مورد او فرمودند: خداوند حسان را به وسیله روح القدس مدد مى فرماید، تا زمانى که از حریم رسول خدا در برابر دشمنانش دفاع مى کند .
حضرت در جریان غدیر نیز از حربه شعر براى ماندگار شدن این واقعه عمیق تاریخى استفاده کرده و به حسان فرمودند:
اى حسان ! تو مؤ ید به دم روح القدسى مادامى که ما را با زبان شعر خود یارى کنى  .
شاعر دیگرى که مورد عنایت خاص حضرت واقع شد عامر بن اکوع  بود که شعر حماسى او در جنگ خیبر به لوحى پایدار در تاریخ اسلام تبدیل گردید که در همان جنگ هم به شهادت رسید. پیامبر در مورد او دعا کرده و آمرزش او را به خاطر خدمتش به اسلام از خدا طلبید .
در تاریخ آمده که ؛
روزى پیامبر اکرم صلّى اللّه علیه و آله در مجلسى که على علیه السّلام نیز حضور داشتند، اظهار علاقه به شنیدن شعر حضرت ابیطالب علیه السّلام نمودند که امیرالمؤ منین علیه السّلام برخاسته و شعر پدر بزرگوار خود را در مجلس قرائت کردند. در این لحظه مردى کنانى فى البداهه به تضمین شعر ابیطالب علیه السّلام پرداخته و با عوض کردن قالب آن ، شعر جدیدى را سرود که باعث خوشحالى و مسرّت پیامبرصلّى اللّه علیه و آله و اهل مجلس ‍ گردید. حضرت به او فرمودند: اى مرد کنانى ! خداوند به ازاى هر بیتى از این شعرت ، خانه اى در بهشت به تو کرامت فرماید و وى را مورد تفقد قرار دادند .
گذشته از معصومینى چون پیامبر اکرم ، على ، فاطمه زهرا، امام حسن مجتبى ، امام حسین ، امام سجاد، و على بن موسى الرضاعلیهم السّلام که وصل به منبع لایزال وحى و علم الهى بوده اند، فرزندان این خاندان نیز از شاخصه هاى ادبیات عرب به شمار مى روند. کسانى چون عقیله بنى هاشم حضرت زینب ، قمر بنى هاشم ابوالفضل العباس ، رباب همسر فداکار سیدالشهدا و حضرت سکینه علیهم السّلام که به تربیت شعراى بزرگى چون فرزدق ، جریر، کثیّر عزة بن عبدالرحمن خزاعى  و... پرداخته اند. اشعارى که امام حسین ، حضرت عباس ، و حضرت سکینه علیهم السّلام در روز عاشورا خواندند از برترین و معروف ترین اشعار شیعى محسوب مى شود که کمابیش همگى با آن آشنایى دارید و از جایگاهى عالى در مقام شعر و شاعرى برخوردار است .
در پایان دوره اموى و عباسى نیز ائمه معصومین علیهم السّلام سعى در ترویج بیشتر این فرهنگ با تشویق و صله  دادن به شعرا نمودند که به نمونه هایى از آن مى پردازیم